MERAGÎ’NİN AMEL BESTESİ ve KAVL ŞİİRİNİN HADİSLE İLGİSİNİN PERDE ARKASI

Öz

Abdülkadir Meragî’nin (ö.1435) eserlerinde bulunan Amel bestesi, 1405 yılından önce bestelenmiştir. Ebced notasyonu ile yazdığı tek eser olan bu bestesinin şiirini, o, Hz. Muhammed’in hadisi ile ilişkilendirmiştir. Hakkında ilk biyografi yazan M.Ali Terbiyet’ten (1935) bugüne kadar (2026) kadar, ne İran’da ne de Türkiye’de yapılan incelemelerde şiir-hadis konusunda herhangi bir açıklama yapılmamış olduğu görülmüştür. Bu konuyla ilgili araştırmada nitel yöntem kullanılmıştır. Amel bestesinin ilk bölümü Arapça şiir, “Kad leseat” (: yılan soktu) sözleriyle başlar. Bu ilk bölüm bestenin “kavl” (kavil) kısmıdır. Bestenin devamı Seyyid Şerif Cürcanî’nin (ö.1413) Farsça şiiri ile devam eder. Arapça şiirin söylenişinin ardından Hz.Peygamberin huzurunda bulunan Muaviye’ye söylediği “Leyse bi-kerîm” (: kerim insan değildir) sözü dikkat çekicidir. Araştırmada Meragî’nin yazdığı Hz.Peygamberin fiili ve sözel hadis olayının gerçekliği sorgulanmıştır. Araştırmanın bulgular kısmında önce “kavl” müzik biçiminin ortaya çıkışı, daha sonra “kad leseat” sözlerinin hadis içinde yer alışı tespit edilmiştir ve Şia kaynakları dahil olmak üzere muhaddislerin hadisi nasıl aktardıkları kronolojik olarak sıralanmıştır. Ardından elde edilen bulgular çerçevesinde kaynakların hadis- şiir olayını nasıl değerlendirdikleri analiz edilmiş, Meragî’nin beste yapmasını etkileyen sebepler üzerinden makale sonlandırılmıştır. Hadis, sufi, müzik tarihi literatürü taranmış olan araştırmanın sonucunda “Kad leseat” şirinin 4./10.yüzyılda yaşamış Muzaffer Kirmanşahî adlı bir sufiye ait olduğu, aynı yüzyılda Ammar b.İshak tarafından olay örgüsü ile hadise dönüştürüldüğü, muhaddislerin fiilî ve sözel hadisin uydurma olduğunu her fırsatta söyledikleri, Cürcanî’nin ekler yazarak ilgilendiği Sühreverdî’nin Avârif adlı eserinden Meragî’nin de etkilendiği ve sözleri amel bestesinde kullandığı ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Abdülkadir Meragî
• Amel beste
• Makasıdül-elhan
• Kavl müzik biçimi
• Hadis
• Seyyid Şerif Cürcanî

THE HIDDEN STORY OF THE CONNECTION BETWEEN MERAGI'S AMEL COMPOSITION AND KAVL’S POEM AND HADITH

Öz

The musical Amel composition by Abd al-kadir Ibn Ghaibi Maraghi in his works was composed before 1405. He linked the poem of this composition, his only work written using the Abjad notation, to a hadith of the Prophet Muhammad. From the first biography written about him by M. Ali Terbiyet (1935) to the present day (2026), it has been observed that no explanation has been given regarding the poem-hadith in studies conducted either in Iran or in Turkey. Qualitative methods were used in the research. The first part of the Amel composition begins with an Arabic poem, "Qad leseat" (: a snake stung). After this first section named the "kavl" part of the composition, the words spoken by the Prophet Muhammad to Muawiya, "Laysa bi-karîm" (: not a human being is) are noteworthy. This research questions the authenticity of the hadith of the Prophet Muhammad as written by Maraghi. The findings section of the study first identifies the emergence of the "kavl" musical form, then the inclusion of the Arabic poem "Qad leseat" within the hadith, and finally, chronologically lists how hadith scholars, including Shia sources, transmitted the hadith. The research, which involved a review of hadith, Sufi, and music history literature, concluded that the poem "Qad leseat" belongs to a Sufi named Muzaffer Kirmanshahi, who lived in the 4th/10th century; that hadith scholars repeatedly stated that hadith are fabricated; and that Maraghi was influenced by Suhrawardi's work "Awarif," which Sayyid Sharif al-Djurdjani had added supplements to, and used its lyrics in his musical compositions.

Anahtar Kelimeler

• Abd al-kadir İbn Ghaibi Maraghi
• Amal composition
• Makasid al-alhan
• Kavl musical form
• Sayyid Sharif al-Djurdjani
• Hadith

Kaynakça

1. Abdullah Herevî (1983). Tabakatu’s-sufiyye (Haz.Abdulhay Habibi), Kabil 1341hş/, s.410-411.
2. Akkuş, M.- Zeki, İ. (2019). “Timur’un Mutasavvıflarla İlişkisi”. SUTAD. (47): 367-382.
3. Aktepe, D. (2023). Tarihsel Veriler Işığında Türk Müzik Tarihindeki Değişimin Göstergesi Türler. (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacıbayramveli Üniversitesi.
4. Albanî, M. (1992), Silsiletü'l- ehâdîsi’z-zaîfa ve’l- mevzûa, içinde (cilt 2, 34 nr.558) Riyad Mektebetül-maarif Yayını. 1412/.
5. Alemli, A. İ. - N. Doğrusöz (2021). “Nevbet-i Müretteb’in farklı coğrafyalardaki izleri üzerine bir inceleme”. Rast Müzikoloji Dergisi. 9(2): 2823-2842.
6. Attar, F. (1985). Tezkiretü’l- evliya. (Çev.S. Uludağ). Bursa: İlim ve Kültür Yayınları.
7. Bağdadî (1984). Hizânetü’l- edeb (Haz. A. M. Harun) içinde (cilt 5, 30) Kahire: Mektebetül-Hanci Yayını. 1404/.
8. Câmî, A. (2002). Nefehatü’l-üns. (Haz. M. E. el-Cader) içinde (cilt 2, s.321) Beyrut: Darulkütübil ilmiyye Yayını. 1424/.

9. Cürcânî Seyyid Şerif (1375). Şerhü’l-edvar. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, nr. A.3458. Cürcânî’nin bu eseri dışında. et-Tarifât; Şerhu’l-mevâkıf; Arap dili eserleri, hadisle ilgili: el-Muhtasar fi-usuli’l-hadis ve Dibacül-müzheb; Şerhu’s-Siraciyye; ve bazı eserleri taranmıştır.
10. Deylemî, Ş. (1986), el-Firdevs bi-me’sûri’l- hitâb, içinde (cilt 5, s.393 nr.8531 mükerrer -baskıda 5831 yanlış yazılmış). Beyrut: Kutubil-İlmiyye Yayını. 1406/.
11. Ebu Nuaym Isfahanî (1979). Hilyetü’l-evliya. c.1-11 içinde (cilt 10, 360). Kahire: Darulfikr Yayını.
12. Eflakî (1973). Menakıbül-arifin Tercümesi. (Çev.T. Yazıcı) içinde (cilt 2, 369, 395). İstanbul: Hürriyet Yayınları.
13. Farabî (2025). Musikinin Büyük Kitabı. (Çev.A. Kızılcık- N. Tercan, İstanbul Menfis Yayınları.
14. Gazzalî, M. (2005). İhyâu ulûmi’d-dîn/ Rub’u’l-âdât / Kitâbu âdâbi’s-semâ’, Beyrut: Daru İbn Hazm Yayını. 1426/.
15. Gazzalî, A. (2025). Işık parıltıları Bevâriku’l- ilmâ’ (Çev.Recep Uslu). İstanbul: Basıma hazır.
16. Halebî, Ali Hasan- İbrahim Taha Kayseyi- Hamdi M. Murad (2023). Mevsûatu’l- ehâdîs ve’l-âsâri’z-zaîfa ve’l mevzûa. Riyad: Mektebetil-maarif Yayını.
17. Hatîb Bağdadî- İbn Neccar Bağdadî (2004). Tarihu Bağdad ve Zeylu Tarihi Bağdat. (1-24 c. Haz. Mustafa Abdülkadir Ata) içinde (cilt 19, 41). Beyrut: Darul-kütübil-ilmiyye Yayını. 1425/.
18. Huî Mirza Habibullah Haşimî (2003). Minhâcul-berâa şerhi Nehcü'l-belâğa. Beyrut 1424/.
19. Isfahanî (2008). Kitabu’l-Egânî. (Haz.İhsan Abbas vdğr) içinde (cilt 23, s.215). Beyrut: Darusadır Yayını. 1429/.
20. İbn Adî Cürcânî (2012). El-Kâmil fi’d-duafâir-ricâl. (cilt 1-9, Haz. Âdil Ahmed Abdülmevcûd- Ali M. Muavvez). Beyrut: Darulkutubil ilmiyye Yayını.
21. İbn Asâkir (2001). Târîhu Medîneti Dımaşk. 1-75 cilt içinde (cilt 19, 298, 311) (Haz.Ebu Abdullah Ali Aşur el-Cenubi). Beyrut: Daruihyait-turas Yayını. 1421/.
22. İbn Hacer el-Askalânî (2002). Lisânü’l-mîzân. (Haz.Abdülfettah Ebu Gudde) içinde (cilt 6, 43 nr.5533). Beyrut: Mektebetul-matbuatil islamiyye Yayını. 1423/.
23. İbn Hacer el-Askalânî (2018). El-Garâibü’l-mültekatü min Müsnedi’l-Firdevs el-müsemma Zehrü’l-Firdevs içinde (cilt 8, s.351). Dübey: Cemiyyetül Darilbir Yayını.
24. İbn Sîde (2003). El- Muhkem. (Haz.Murad Kamil). 2.bs içinde (cilt 6, 347-348 ss.) Kahire: Ma’hedul-mahtutatil-Arabiyye Yayınları. 1424/.
25. İbn Teymiyye (1988). Ehâdîsü’l-kusas. Beyrut: el-Mektebü'l-İslâmî Yayınları.
26. İbn Teymiyye (2007). Mecmuu fetâvâ. Kahire 1427/ içinde (cilt 2, s.642, 680, 838); Muhtasaru’l- fetâvâ’l- Mısriyye li-İbn Teymiyye. Beyrut: Dârulkutubi’l- ilmiyye Yayını. 1405/1985; İbrahim M.el-Ali, Şeyhülislam Ahmed İbn Teymiyye, içinde (s.423, nr.17). Dımaşk: Darulkalem Yayını. 1421/2000.
27. İbnü’l -Kayserânî (1994). Kitâbu’s -Semâ’. (Haz.Ebulvefa Meragî). Kahire 1415/.
28. İbnü’l-Kayserânî (1916). Safvetü’t- tasavvuf. (Haz.Gade el-Mukaddem Udre). Darulmuntehabil- Arabi Yayını. 1416/.
29. Kurtubî Ahmed (1991). Keşfü’l- kınâ’ an hükmi’l- vecd ve’s-semâ’. Riyad 1411/.
30. Kuşeyrî (1978). Tasavvufun İlkeleri Risale Tercümesi. (Çev.T.Yazıcı) içinde (cilt 1, 119, 134, 139; cilt 2, 368). İstanbul: Tercüman Yayınları.
31. Meragî A. (2015). Müziğin Maksatları Makasıdü’l- elhan (li-Sultan Murad-ı Sani). (Çev.R. Uslu). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.; Ayrıca Tıpkıbasım (Haz. Recep Uslu). İzmir: Duvar Yayınları. 2023.
32. Meragî A. (2009). Câmiü’l-elhân. (Haz.B. Hazrai). Tahran: Ferhengistan-ı Hüner Yayını. 1388 hş./.
33. Parmaksız, N. (2016). XV. Yüzyıl Türk Müziğine Ait Kaynaklardan Olan ve Bodleian Kütüphanesinde Bulunan Ouseley El Yazmaları Bölümü 127-128 Numaralı Yazmanın İncelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
34. Sühreverdî Maktul (2018). Mevsûatü musannifâti’s- Sühreverdî. (13 kitabı bir arada, Haz.Muhsin Ukayl). Darurevâfid Yayını. 1439/.
35. Sühreverdî Şehabeddin (2020). Avârifü’l-maârif. (Haz.M.Yasir el-Kudmani- Bilal M.Hatem es-Safa). c.1-2 içinde (cilt 1, 485, 491, 493, 501, 520, 543). Dımaşk: Daruttakva Yayını. 1443/.
36. Şüşterî Ebulhasan (2004). Er-Risâletü’ş- Şüsterî. Darulbeyza Darussekafe Yayını.
37. Uludağ, S. (1999). İslamda Musiki ve Sema. 3.bs. İstanbul: Marifet Yayınları.
38. Uslu, R. (2007). XV. yüzyılda bir Mecmua-i Güfte: NO 3135. İstanbul: Çengi Yayınları.
39. Uslu, R. (2017). “Nevbet-i Müretteb”. Tidsad. (15): 176-204 ss.
40. Uslu, R. (2022). The Timeline of Abdulkadir Meragî. İzmir: Duvar Yayınları.
41. Uslu, R. (2023). “Merâgî’nin Andığı Güzel Seslendirme Hadislerinin İlk Kaynakları”. Müzik Alanında Örnek Akademik Araştırmalar (Ed.Sami Baskın) içinde (35-88 ss.) Lamberd Publish Yayınları.
42. Uslu, R.- N. H. Yanık (2025). “Zemahşerî’nin Rebîu’l-ebrar’ı ve Tercî’ Terimi”. Yegah Müzikoloji Dergisi. (8/4): 2274-2798.
43. Zehebî- Zeynüddin Irakî (1995). El-Mîzânu’l-i’tidal ve Zeyluhu. (Haz.Ali M.Muavvez- Adil Ahmed Abdulmevcud) içinde (cilt 5, 198 nr.5988, 530). Beyrut: Darulkütübil İlmiyye Yayını. 1416/.
44. Yıldırım, A. (2012). “Orta Asya’da İslami ilimlerin Gelişimi”. Orta Asya'da İslam, içinde (cilt 2, 647-682 ss.). Ankara- Türkistan.