ELÇİN EFENDİYEV’İN “AÇIK PENCERE” POVESTİNDE MEŞŞANLIĞIN ELEŞTİRİSİ VE AHLAKİ SORUNLAR

Öz

Araştırmada, yeni Azerbaycan nesrinin oluşumunda ve gelişiminde önemli katkılarda bulunan 1960 kuşağı yazarı Elçin Efendiyev’in ilk povesti “Açık Pencere”, Sovyet toplumunun temel sorunlarından birine dönüşen ahlaki değerler bağlamında detaylı bir şekilde incelenmiştir. Çalışma, bugüne kadar ayrıntılı olarak irdelenmemiş ve üzerinde fazla durulmamış bir konuyu işleyerek povest aracılığıyla Azerbaycan toplumunun meşşan atmosferini gözler önüne sermeyi amaçlamıştır. Makalede hem Azerbaycan edebiyatı tarihinin kırılma evresi olan 1960 döneminin yenilikçi ruhu, toplumsal olayların nesre etkisi hem de Elçin Efendiyev’in “Açık Pencere” povestinin ana teması doğrultusunda meşşanlığın eleştirisi, ahlaki sorunlar ve onun olumsuz sonuçları ele alınmıştır. Povestte ahlaki yozlaşma; bireysel çıkarcılık, ikiyüzlülük, samimiyetsizlik, lüks yaşam tutkusu, yolsuzluk gibi toplumsal göstergeler üzerinden temsil edilmektedir. Maddiyatın manevi değerlerin önüne geçtiği bir toplumda insanların içine düştüğü ikilem ve çıkmaz, özden kopuş Hasan’ın ailesi fonunda açık bir şekilde yansıtılmıştır. Bu bağlamda Hasan’ın yıllar sonra kavuştuğu ailesinde meşşanlıkla mücadelesi ve aile üyelerinin ısrarla onu kendi taraflarına çekme çabalarına karşı doğru ahlaki duruş sergilemesi, değerlerinden kopmayışı ve zaferi bütün incelikleriyle aktarılmıştır. Araştırma, tematik içerik analizi esasında yapılmıştır. Bu inceleme yöntemi, edebî eserin öz, konu ve içerik açısından derinlemesine analiz edilmesine; metnin arka planındaki düşünsel, ideolojik ve kültürel unsurların açığa çıkarılmasına olanak sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan nesri
• meşşanlık
• ahlaki sorunlar
• Elçin Efendiyev

CRITICISM OF BOURGEOIS AND MORAL PROBLEMS IN THE STORY “OPEN WINDOW” BY ELCHIN EFENDIYEV

Öz

In this research, the first story “Open Window” by Elchin Efendiyev, a writer of the 1960s generation who made significant contributions to the formation and development of the new Azerbaijani prose has been analysed in detail in the context of moral values that became one of the fundamental problems of the Soviet society. The study aims to reveal bourgeois atmosphere of Azerbaijan society through story by dealing with subject that hasn’t been examined in detail and hasn’t been emphasised much so far. In article, both innovative spirit of the 1960 period, which is the turning point in the history of Azerbaijani literature, influence of social events on prose and criticism of bourgeois, moral problems and its negative consequences in line with the main theme of Elchin Efendiyev’s story “Open Window” are discussed. In the story, moral decay is represented through social indicators such as individual self-interest, hypocrisy, insincerity, passion for luxury living, and corruption. The dilemma and impasse that people find themselves in, disconnection from their essence, are clearly reflected in the context of Hasan’s family in society where materialism has taken precedence over spiritual values. In this context, Hasan’s struggle against bourgeois in his family, which he reunited with after years and his right moral stance against persistent efforts of the family members to attract him to their side, he isn’t breaking away from his values and his victory are conveyed in all its subtleties. The research was conducted on the basis of thematic content analysis. This examination method enabled in-depth analysis of the literary work in terms of its essence, subject matter and content, revealing the intellectual, ideological and cultural elements behind the text.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani prose
• bourgeois
• moral problems
• Elchin Efendiyev

Kaynakça

1. Adıgüzel, Sedat. Elçin Efendiyev’in Romanları Üzerine Bir Çalışma - Oluşumsal Yapısalcı İnceleme. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2001.
2. Adıgüzel, Sedat. Azerbaycan Edebiyatında 1960 Nesri (Hikâye ve Roman). Fenomen Yayınları, 2014.
3. Aliyeva, Nurlana. “Anar ve Mirza Celil (Son Söz Yerine).” Çeviren Ali Erol, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, c. 9, s. 2, 2009, ss. 197-201. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/406572
4. Braun, Virginia, and Victoria Clarke. “Thematic Analysis.” APA Handbook of Research Methods in Psychology, edited by Harris Cooper et al., vol. 2, Research Designs: Quantitative, Qualitative, Neuropsychological, and Biological, American Psychological Association, 2012, pp. 57–71.
5. Çevik, Umudova Aydan. 1980’li Yıllar Öykücülüğü Bağlamında Azerbaycan ve Türk Edebiyatlarının Karşılaştırılması. Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, 2024.
6. Efendiyev, Elçin. Açık Pencere: Povest. Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı Yayını, 1969.
7. Efendiyev, Elçin. “Nesrimizde Konflikt ve Xarakter Probleminin Tedqiqi.” Klassikler ve Müasirler. Hazırlayan Elçin Efendiyev, Yazıçı Yayınları, 1987, ss. 332-340.
8. Efendiyev, Elçin. Sosrealizm Bize Ne Verdi? (Sovyet Dövrü Edebiyatı Hakkında. Meselenin Qoyuluşuna Dair). Mütercim Yayınları, 2010.

9. Ehmedov, Bedirhan. XX. Yüzyıl Azerbaycan Edebiyyatı: Merheleler, İstiqametler, Problemler. Elm ve Tehsil Yayınları, 2005.
10. Elizade, Elmira. Yeni Nesr ve Ferdi Yaradıcılığın Bedii Tekamülü Problemi (Elçin’in Yaradıcılığı Esasında). Doktora Tezi, Azerbaycan Devlet Medeniyet ve İncesanat Üniversitesi, 2003.
11. Garayev, Yaşar. Poeziya ve Nesr. Yazıçı Yayınları, 1979.
12. Hebibbeyli, İsa. Azerbaycan Edebiyyatı Dövrleşdirme Konsepsiyası ve İnkişaf Merheleleri. Elm Yayınları, 2019.
13. İşgören, Taşkın. “Elçin Efendiyev’in “Bayraqdar” Povestinde İnsan Panoraması.” Journal of Turkish Language and Literarute, c. 4, s. 3, 2018, ss. 768-782. https://doi.org/10.20322/LITTERA.434159
14. Kastrati, Jale. “1960’lı Yıllardan Sonra Azerbaycan Nesrinde Konu ve Tema Yönünden Değişimler, İsi Melikzadenin “Ağrı” Hikâyesinin Türkçeye Aktarımı.” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 7, 2020, ss. 69-85. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asobid/issue/55276/732921
15. Morkoç, Ayvaz. Azerbaycan Edebiyatında Hikâye. DBY, 2022.
16. Nesibli, L. Nesib. Azerbaycan Tarihi Millet, Devlet ve Siyaset. Altınordu Yayınları, 2019.
17. Ojeqov, Serqey. Slovar Ruskoqo Yazıka: Okolo 57000 Slov. Ruskıy Yazık Yayınları, 1982.
18. Özer, Hanife. “Yeniden-Yazım Örneği Olarak Mahmut ile Meryem Romanı.” FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, s. 10, 2017, ss. 267-282. https://doi.org/10.16947/fsmia.372653
19. Paşayeva, Nergiz. Müasir Azerbaycan Edebiyyatında İnsanın Bedii-Estetik Derki (Xalq Yazıçısı Elçinin Yaradıcılığı Esasında). Doktora Tezi, Azerbaycan Milli Elmler Akademiyası Nizami adına Edebiyyat İnstitutu, 2004.
20. Qasımzade, İntiqam. “Doğmalar ve Yadlar.” Edebiyyat ve İncesenet Gazetesi, 18 Ocak, 1969, ss. 14-15.
21. Rzayev, Yaşar. Bedii Söz ve Milli Azadlıq Şüuru (Milli Azadlıq Şüurunun Formalaşmasında Azerbaycan Edebiyatının Rolu (1960-1990-cı İller). Nurlan Yayınları, 2007.
22. Sarıbaş, Serap. “Elçin Efendiyev’in “Ölüm Hükmü” Eserinde Kültürel İmha Siyaseti.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 7, s. 94, 2019, ss. 259-273. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.15054
23. Süleymanlı, Ebülfez. “Sovyetlerin Milli Kimliği Yok Etme Faaliyetleri: ‘Sovyet Halkı’ Denemesi.” Karadeniz Araştırmaları Dergisi, s. 6, 2005, ss. 128-134. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/issue/10090/124447
24. Yılmaz, Fatih. “Elçin Efendiyev’in Ak Deve Romanında Yapı ve İzlek.” Kültür Araştırmaları Dergisi, s. 9, 2021, ss. 108-137. https://doi.org/10.46250/kulturder.921958
25. Yusifli, Vagif ve Yusifli, Cavanşir. Bu Ne Sehrdir Bele (Elçin Haqqında 56 Söz). Elm Yayınları, 1999.
26. Yusifli, Vagif. Nesr: Konfliktler, Xarakterler. Yazıçı Yayınları, 1986.
27. Yusifli, Vagif. “Ustad Nasir.” Edebi Hayat, Hazırlayan Vagif Yusifli, Vektor Yayınları, 2014, ss. 137-145.