FARS BÖLGESİ HEKİMLERİ (VIII. /XIV. YÜZYIL’DAN IX. /XV. YÜZYIL’A KADAR)

Yıl 2025, Sayı: 30, 81 - 96, 08.01.2026

Mehlika Üstündağ

https://izlik.org/JA83SK64DU

Öz

İran toprakları üzerinde bulunan Fars bölgesi coğrafi açıdan batıda Hûzistan, kuzeyde İsfahân, doğuda Kirmân ve güneyde Fars Denizi ile çevrilidir. Bölge tarih boyunca farklı topluluklara, hânedanlara ev sahipliği yapmıştır. Bunlardan biri olan İlhanlılar da 1256 yılından 1353 yılına kadar bu coğrafyada hüküm sürmüştür. Hânedan, son İlhanlı Hükümdarı Ebû Said Bahadır Han’ın (ö. 1335) vefatından sonra oldukça güç kaybetmiştir. Onun ardından hâkim oldukları topraklarda büyük bir siyasî dönüşüm yaşanmıştır. Egemen oldukları topraklar üzerinde İncûlular (1303-1357), Muzafferîler (1318-1393) gibi hânedanlar hayat bulmuştur. Her iki hanedan da kendi dönemleri içerisinde bölgenin tıp alanında gelişimine önemli katkılar sunmuşlardır. Hanedan mensuplarının kurdukları hastanelerde yetenekli hekimler görevlendirilmiş, onlara rahat çalışma imkânı sunulmuştur. Hükümdarlar tarafından desteklen hekimler de yazdıkları eserlerle kısa sürede ön plana çıkmışlardır. Ancak Emîr Timur’un (ö. 1405) bölgeye yapmış olduğu seferler neticesinde bu hanedanlar Fars bölgesindeki hâkimiyetlerini zamanla kaybetmişlerdir. Emîr Timur (ö. 1405) ise Fars bölgesine sahip olduktan sonra burada bulunan bilim insanlarına ve hekimlere dokunmamış, aksine onları desteklemeye devam etmiştir. Şîraz başta olmak üzere diğer önemli şehirlerdeki bazı meşhur hekimleri bölgede tutarken bazılarını da başkenti Semerkant’a götürmüştür. Emîr Timur’un (ö. 1405) vefatının ardından iktidara gelen hükümdarlar da onun politikasını benzer şekilde devam ettirmişlerdir.

Anahtar Kelimeler

Ortaçağ , İran , Fars , Tıp , Hekim

PHYSICIANS OF THE FARS REGION (FROM THE VIII. /XIV. CENTURY TO THE IX. /XV. CENTURY)

https://izlik.org/JA83SK64DU

Öz

Located within the present-day territory of Iran, the Fars region is geographically bordered by Khuzistan to the west, Isfahan to the north, Kerman to the east, and the Persian Gulf to the south. Throughout history, this region has hosted various communities and dynasties. Among these were the Ilkhanids, who ruled the area between 1256 and 1353. Following the death of the last Ilkhanid ruler, Abu Sa‘id Bahadur Khan (d. 1335), the dynasty rapidly lost its power, resulting in significant political transformations throughout its former domains. Subsequently, new dynasties such as the Injuids (1303–1357) and the Muzaffarids (1318–1393) emerged in the Fars region. Both dynasties made remarkable contributions to the development of medical science during their reigns. Skilled physicians were appointed to the hospitals established by the ruling elite and were provided with favorable working conditions. Supported by their patrons, these physicians soon came to prominence through their medical works and treatises. However, as a result of Amir Timur’s (d. 1405) campaigns in the region, these dynasties gradually lost their political authority over Fars. After conquering the region, Amir Timur refrained from harming the scholars and physicians; instead, he continued to support them. While he retained some renowned physicians in major cities—particularly Shiraz—he brought others to his capital, Samarkand.Following Amir Timur’s death, the rulers who succeeded him continued his policy of patronage.

Anahtar Kelimeler

Medieval times , Iran , Persia , Physic , Physician

Kaynakça

• Adamiyyat, Muhammed Hüseyin Rüknzâde; Dânişmendân ve Sohen-i Serâyân I, Kitâpfurûşîha-i İslâmîyye ve Hayyâm, Tahran, 1337/1958.
• Ali b. Hüseyin Ensârî Şîrâzî; İhtiyarat’ül Bedia, tsh. Muhammed Takî Mîr, Neşr-i Râzî, Isfahan, 1371/1992.
• Âmirî, Seyyid Rezzâk; Parseh Tarih-i Fars, Şehirha ve Rustaha-i An I, İntîşârât-ı Beynelmilelî-i Nevîd-i Şîraz, Şîraz,1399/2020.
• Başçı, Veysel; “Sûfî Şair Cezerî’nin Celâleddin Tabib-i Şirazî’nin Mülemmaını Tahmîsi Üzerine Bir İnceleme”, İran Çalışmaları Dergisi, VIII/2, 2024, s. 147-188.
• Behrûzî, Muhammed Cevâd; Kâzerûn-Şehr-i Sebz, Müessese-i Ferheng-i ve Pejûheşî-i Dânişnâme-i Fârs, Şîraz, 1346/1967.
• Celâl Tabîb Şîrâzî; Gül u Nevruz, tsh. Ali Muhaddîs, Uppsala University Press, Uppsala, 2001.
• Cüneyd-i Şîrâzî; Şeddü’l-izâr fî hatti’l-evzâr an züvvâri’l-mezâr (Hezâr u mezâr), İntîşârât-ı Kitâphâne-i Ahmedî, Şîraz, 1364/1935.
• Devletşâh-ı Semerkandî; Tezkiretü’ş-Şuarâ (Şair Tezkireleri), trk. trc. Necati Lugal, Pinhan Yayıncılık, İstanbul, 2011.
• Enjoo, Seyyed Ali, Mosavat, Seyyed Hamdollah, Heydari, Mojtaba; “Medical Ethics in Iranian Traditional Medicine, a Review of Qutb al-Din al-Shirazi’s Ethical Code”, The Journal of Research on History of Medicine, III/3, 2014, 113-122.
• Fazlinejad, Ahmad, Tajmiri, Behrooz; “Importance of Anatomy in Fars School of Medicine in the 7th and 8th Centuries A.H”, The Journal of Research on History of Medicine, VII /1-8, 2018.
• Freely, John; Aladdin's lamp: How Greek Science Came to Europe through the Islamic World, Alfred A. Knopf, New York, 2009.
• Golshani Aliraza, Bosmia Anand N., Ahmadi Aida, Adloo Sara, Bayazidi Ali, Golshani Amir-Hossin, Shoja Mohammadali M; “The Mozaffari Hospital of Shiraz Persia”, Child's Nervous System, XXX/30, 2014, s.801-805.
• Gülşenî, Seyyid Ali Rezâ Gülşenî, Seyyid Ebü’l-Kasım Furûzânî, Zîbâ Gaffûrî, Nergis Guncevî; “Mekteb-i pezeşkî Şîraz ez Âl-î Bûye ta ağaz Safevî”, Mecelle-i Tıbb-ı Sünnetî İslâm ve İrân, III, 1391/2012, s.341-350.
• İsabeg, Ahmet; Târîh-i bîmâristânhâ-yı der İslâm, trc. Nurullah Kesai, Çâphâne-i Şirket-i İntîşârât-ı İlmî ve Ferhengi, 1371/1992.
• İzzettullah, Zeki; Emîr Timur Dönemi Bilginleri-Âlimler, Ârifler, Tarihçiler, Vezirler, Katipler, Şairler, Sanatçılar, Hekimler, Çizgi Kitabevi, İstanbul, 2021.
• Kaya, Mahmut; “Şîrâzî, Mahmûd b. İlyâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, XXXIX, 2020, 187.
• Kebirî, Şirin, Mahmudî, Meryem; “Zaruret-i tashîh müceddid dîvân-ı Celâl Tabîb Şîrâzî”, Faslnâme-i İlmî-i Metinşenâsî Adab-ı Farsî, XIII-2/50, 1400/2021, s.33-52.
• Kerametî Yunus, Kûsî, Muhsîn; “Attarşenâsî der sünneti dârûşenâsî dovre-i İslâmî ez sede-i sevvom ta nehom kamerî”, Pejûheşnâme-i Târîh-i Temeddûn-ı İslâmî, LIII/2, 1399/2020, s. 539-559.
• Keshavarz Fateme; A descriptive and analytical catalogue of Persian manuscripts in the library of the Wellcome Institute for The History of Medicine, Wellcome Institute for the History of Medicine, London, 1986.
• Kordi‑Tamandani, Karimbakhsh, Hakimifar, Khalil; “Gowâti Music Therapy: An Ancient Healing Tradition in Taftan, Baluchestan”, Journal of Religion and Health, LXIII, 2024, s.924-941.
• Kutbüddîn-i Şîrâzî; Dürretü’t-tâc li gurreti’d-dîbâc, Neşr-i Hikmet, 1369/1990.
• Le Strange, Guy; Doğu Hilâfetinin Memleketleri (Mezopotamya, İran ve Orta Asya), trk.trc., Adnan Eskikurt, Cengiz Tomar, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2015.
• Mansur b. Muhammed b. Ahmed; Kitab-ı Teşrihü’l-Ebdan Min e’t-Tıb, trk.trc. Esin Kâhya, Betül Bilgen, Ankara Kültür Merkezi Başkanlığı, Ankara, 2014.
• Mansûr b. Muhammed d. Ahmed b. Yusuf b. İlyâs Şîrâzî; Kitab-ı teşrihü’l-ebdan min e’t-tıb, İntîşârât-ı Müessese-i Mütalaât-ı İslâmî-i Dânişgâh-ı Tahran, Tahran, 1382/2003.
• Mir Caferi Hüseyin, Destfuruş Mehdi Bazaz; “Mezarat-ı Çerandab-ı Tebriz”, Metin Şenasi-i Adab-ı Farsî, I/4, 1388/2009, s.19-42.
• Mîr, Muhammed Takî; Pezeşkân-ı namî-i Fârs, İntîşârât-ı Dânişgâh-ı Şîraz, Şîraz 1363/1984.
• Mirzâ Hasan Fesâî-yi Şîrâzî; Fârsnâme-i nâsırî, I, II, tsh. Mansur Rastegâr Fesâî, İntîşârât-ı Emîr Kebîr, Tahran, 1388/2009.
• Nasr, Seyyed Hossein; Science and Civilization in Islam, ABC International Group, Chicago, t.y. Nevrûzî, Cemşîd, Sadıkferd, Mujgan; “Çegûnegî-i nekş-i afrenî zenan-ı derbare-i der hukûmet-i Âl-i Muzaffer”, Târîh-i İrân, XIII/2, 1399/2020, s. 43-66.
• Ochilova, Oydinoy Rakhmiddinovna; “Development of Medicine in the Era of Timurids”, EPRA International Journal of Multidisciplinary Research, VII/4, 2021, s. 238-240.
• Parvizinia, Sedigheh; “The Medical Advancements in Shiraz during the Ilkhanid Period: An Investigation of the Contributions of Najmuddin Mahmoud Elias Shirazi”, The Journal of Research on History of Medicine, XII/1, 2023, 4.
• Rieu, Charles; Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum II, British Museum, London, 1881. Saîd-i Nefîsî; Târîh-i nazm u nesr der Îrân, Kitâpfurûşî-i Faruqi, Tahran, 1344/1965.
• Sha’rbaf, Javad Ghazi, Mohammadinasab, Reza, Basnas, Mehri; “Introducing the Book Ikhtiyarat Badiei: An Investigation Over Its Importance in the Pharmacology of the Islamic Period”, The Journal of Research on History of Medicine, IX/2, 2020, s. 95-102.
• Shoja, Mohammodali M., Tubbs, Shane R; “The History of Anotomy in Persia”, Journal of Anotomy, 210, 2007, s.359-378.
• Sutudeh, Hüseyin Kuli; Târîh-i Âl-i Muzaffer II, Tahran: İntîşârât-ı Dânişgâh-ı Tahran, 1389/2010.
• Şerbetçi, Azmi; “Kutbüddîn-i Şîrâzî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, XXVI, 2002 s.487-489.
• Şihâbüddîn es-Sühreverdî; Hikmetü’l-İşrâk, frs. trc. Seyyid Ca’fer Seccâdi, İntîşârât-ı Dânişgâh-ı Tahran, Tahran, 1357/1978.
• Walbridge, John; “Al-Shīrāzī”, Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, edt. Helaine Selin, Springer, I, 2008, s.157-158.
• Zâhîd, Seyyid Saîd; Ferheng ve temeddûn-ı İrân ve Fârs, Şîraz: Bünyâd-ı Fârs Şenâsî, ty.
• Ziaee, Ali Akbar. Persian Illustrated Anatomy from Timurid Iran, IOSR Journal of Humanities and Social Science, XIX/2, 2014, s.49-52.