ULUSLARARASI ADALET DİVANI İÇTİHADINDA ACTIO POPULARIS (KAMU DAVALARI)

Öz

Actio popularis (kamu davası) Roma hukuk sisteminden kaynağını alan ve daha sonra ulusal hukuklarda yaygınlaşan bir dava şeklidir. Uluslararası Adalet Divanı, her ne kadar bu dava tipine ilk başta mesafeli olsa da daha sonraki süreçte katı yaklaşımını yumuşatmıştır. Son yıllarda, Divan uygulamasında kamu davalarının sayısında ciddi anlamda bir artış olduğu dikkat çekmektedir. Bununla birlikte, bu gelişimin uluslararası hukuk sisteminin genel doğasından kaynaklanan sebeplerle sınırlı kaldığının da altını çizmemiz gerekir. Actio popularis, uluslararası hukuk alanında yaşanan gelişmeleri ve uluslararası hukukun yaşadığı dönüşümü daha iyi anlama olanağı sunması nedeniyle önemli bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada, öncelikle, actio popularis uygulamasının Divan yargılamasında gelişim süreci ele alınacak daha sonra bu uygulamanın sınırları incelenecek ve son olarak geleceğe ilişkin bir perspektif sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası Adalet Divanı
• Actio Popularis (Kamu Davası)
• Ortak Menfaat
• Erga Omnes (Partes) Yükümlülükler
• Devletlerin Haksız Fiilden Kaynaklanan Sorumluluğunu Düzenleyen Taslak Maddeler
• Kamu Davalarının Sınırları

ACTIO POPULARIS IN THE CASE LAW OF THE INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE

Öz

Actio popularis is a form of legal action that originated in the Roman legal system and subsequently became widespread in national legal systems. Although the International Court of Justice was initially reluctant to accept this type of procedure, the Court subsequently softened its stance. In recent years, there has been a significant increase in the number of actio popularis in the Court’s practice. However, it is important to note that this development is limited by the reasons inherent in the very nature of the international legal system. Actio popularis is an important topic because it provides insight into the evolution and transformation of international law. This study will first examine the development of actio popularis in the Court’s case law, then explore its limits, and finally propose perspectives for the future.

Anahtar Kelimeler

• International Court of Justice
• Actio Popularis
• Common Interest
• Obligations Erga Omnes (Partes)
• ARSIWA
• Limits of Actio Popularis.

Kaynakça

1. Acer, Yücel/Kaya, İbrahim, Uluslararası Hukuk, Ankara 2021.
2. Akbay, Mehtap Kayğusuz, Gambiya/Myanmar Davasında Önemli Bir Aşama: Uluslararası Adalet Divanı’nın Geçici Önlemler Kararı, Hacettepe HFD S. 10/1, 2020, s.268-309.
3. Aksar, Yusuf, Temel Metinler ve Davalarla Uluslararası Hukuk, Ankara 2021.
4. Aybay, Rona/Oral, Elif, Kamusal Uluslararası Hukuk, İstanbul 2016.
5. Akkutay, Ali İbrahim, Anayasalcılığın Uluslararası Hukuk Bakımından Uygulanabilirliğinde Dikkate Alınması Gereken Bazı Temel Hususlar, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, S.24/1, 2018, s.50-76.
6. Akkutay, Berat Lale, Devletin Jus Cogens Normlara Aykırı Fiillerden Dolayı Hukuki Yargı Bağışıklığı, TBB Dergisi, S. 113, 2014, s.99-125.
7. Alland, Denis, Anzilotti et le Droit International Public, Paris 2012.
8. Başkaracaoğlu, Elif, Uluslararası Hukukta “Jus Cogens” (Emredici Kurallar), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.

9. Başlar, Kemal, Uluslararası Hukukta “Erga Omnes” Kavramı, Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, S. 22/2, 2002, s.75-108.
10. Bennouna, Mohamed, L’Humanisation du Droit de la Responsabilité Internationale, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s. 271-274, Lahey 2024.
11. Bonafé, Beatrice, La Participation des Tiers aux Procédures devant la Cour Internationale de Justice, Annuaire Français de Droit International, S.69, 2023, s.287-312.
12. Bonafé, Béatrice, Impacts of Substance on Procedure: Genocide Litigation before the ICJ, Questions of International Law, S.108, 2024, s. 5-28.
13. Bufferne, Jean-Philippe, La Fonction de la Cour Internationale de Justice dans l’Ordre Juridique International: Quelques Réflexions, Revue Québécoise de Droit International, S.15/1, 2002, s.141-178.
14. Büyük, Mehmet Emin, Uluslararası Hukukta Hukukun Genel İlkeleri, İstanbul 2018.
15. Charlesworth, Hilary/Panagis, Nikiforos, Public Interest and Treaty Interpretation in the Context of Human Rights at the International Court of Justice, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s.199-217, Lahey 2024.
16. Corten, Olivier ve diğerleri, Une Introduction Critique au Droit International, Brüksel 2024.
17. Crawford, James R., State Responsibility, Max Planck Encyclopedia of Public International Law. Son güncelleme: Şubat 2010.
18. Crawford, James, Chance, Order, Change: The Course of International Law, Lahey, Recueil des Cours de l’Académie de Droit International de La Haye (tome 365), 2013.
19. Çağıran, Mehmet Emin. Soykırım Sözleşmesinin Gazze’de Uygulanması Davasında Uluslararası Adalet Divanı’nın İhtiyati Tedbir Kararı. TBB Dergisi S. 172, 2024, s. 327-366.
20. De Brichambaut, Marc Perrin ve diğerleri. Leçons de Droit International Public, Paris 2011.
21. Denk, Erdem, Uluslararası Antlaşmalar Hukukunda Jus Cogens Kurallar, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, S.56-2, s.43-70.
22. Dinh, Nguyen Quoc ve diğerleri, Droit International Public, Paris 2022.
23. Dupuy, Pierre-Marie, Action Publique et Crime International de l’Etat – A propos de l’Article 19 du Projet de la Commission du Droit International sur la Responsabilité des Etats, Annuaire Français de Droit International, S.25, 1979, s.539-554.
24. Ekiz, Serkan/Koç, Cansu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında Actio Popularis: Çevre Kirliliği ve İklim Değişikliği Bağlamında bir Değerlendirme. Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S.12/2, 2024, s.831-868.
25. Erkiner, Hakkı Hakan, Devletin Haksız Fiilden Kaynaklanan Uluslararası Sorumluluğu, İstanbul 2010.
26. Erkiner, Hakkı Hakan, Uluslararası Hukukta Uluslararası Topluluk Kavramının Başlıca Görünümleri, MÜHF-HAD, S. 16/1-2, 2010, s.77-133.
27. Gautier, Philippe, Intérêt Public et Contentieux International, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s.137-146, Lahey 2024.
28. Gaja, Giorgio, Intervention in Judicial Proceedings Concerning Compliance with Obligations Erga Omnes Partes, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s.159-163. Lahey 2024.
29. Gattini, Andrea, Actio Popularis, Max Planck Encyclopedia of Public International Law, Son güncelleme: Şubat 2019.
30. Göçer, Mahmut. Uluslararası Hukuk ve Uluslararası Anayasa Kavramı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, S. 57/2, 2002, s.1-16.
31. Gündüz, Aslan, Milletlerarası Andlaşmalara Çekince (İhtirazi Kayıt) Koyma ve 1969 Viyana Andlaşmalar Hukuku Konvansiyonu, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Dergisi, S.2, 1984, s.103-140.
32. Jia, Bing Bing, Public Interest in the Law of International Organizations, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s. 73-95, Lahey 2024.
33. Kolb, Robert. The International Court of Justice, Oxford 2013.
34. Kolb, Robert, Intérêt Public en Droit International, içinde Les défis du Droit International au Tournant du Centenaire de l’Académie de Droit International de La Haye, ed. Jean-Marc Thouvenin, s.69-71. Lahey 2024.
35. Latty, Franck. La Cour Internationale de Justice face aux Tiraillements du Froit International : les Arrêts dans les Affaires des Activités Armées sur le Territoire du Congo, Annuaire Français de Droit International, S.51, 2005, s.205-236.
36. Pegna, Olivia Lopes, Counter-claims and Obligations Erga Omnes before the International Court of Justice, European Journal of International Law, S.9, 1998, s.724-736.
37. Pellet, Alain, Les Articles de la CDI sur la Responsabilité de l’Etat pour Fait Internationalement Illicite. Suite – et fin?, Annuaire Français de Droit International, S.48, 2002, s.1-23.
38. Pirim, Ceren Zeynep, Uluslararası Hukukta Devletin Ağırlaştırılmış Sorumluluğu, Ankara 2022.
39. Reçber, Sercan, Uluslararası Hukukta Balinaların Korunması ve Uluslararası Adalet Divanının Japonya – Avustralya & Yeni Zelanda Kararı, International Journal of Social Inquiry. S.12/2, 2019, s.719-755.
40. Rivier, Raphaële, Droit International Public. Paris 2012.
41. Simma, Bruno, From Bilateralism to Community Interest in International Law, Lahey, Recueil des Cours de l’Académie de Droit International de La Haye (tome 250), 1994.
42. Söyler, Yasin, Barcelona Traction Davası ve Uluslararası Hukuka Etkisi, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S.19/3, 2015, s.207-247.
43. Sur, Melda, Uluslararası Hukukun Esasları, İstanbul 2017.
44. Sur, Serge, La Créativité du Droit International, Cours Générale de Droit International Public. Lahey, Recueil des Cours de l’Académie de Droit International de La Haye (tome 363), 2012.
45. Tams, Christian J. “Véritables Parties” et Reconnaissance Tardive d’un Intérêt Collectifs: Remarques sur l’Arrêt du 22 Juillet 2022 dans l’Affaire entre la Gambie et le Myanmar, Annuaire Français de Droit International, S.68, 2022, s.415-429.
46. Uraz, Onur, Uluslararası Adalet Divanı’nın Gambiya-Myanmar Davasında Soykırım Suçunun Tespiti Bakımından Karşılaşacağı Dört Temel Hukuki Soruna Dair Bir Değerlendirme, Uluslararası Suçlar ve Tarih, S.22, 2021, s.29-73.
47. Uraz, Onur/Pirim, Ceren Zeynep, Uluslararası Adalet Divanı Önünde Görülen Davalara Müdahil Olma Yolları II: Uluslararası Adalet Divanı Statüsü’nün 62. Maddesinin Öngördüğü Müdahilllik Usulü, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S.9, 2025, s.905-963.
48. Uraz, Onur/Pirim, Ceren Zeynep, Uluslararası Adalet Divanı Önünde Görülen Davalara Müdahil Olma Yolları I: Uluslararası Adalet Divanı Statüsü’nün 63. Maddesinin Öngördüğü Müdahilllik Usulü, Public and Private International Law Bulletin, 2025, s.1-28.
49. Uzun, Elif, Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun ‘Andlaşmalara Çekince Sürülmesi İçin Uygulama Rehberi’, Üzerine Betimsel Bir İnceleme, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, S.12, 2013, s.185-218.
50. Uzun, Elif/Özkerim Güner, Neslihan, Uluslararası Adalet Divanının Gambiya vs. Myanmar İhtiyati Tedbir Kararının Devlet Sorumluluğu Açısından Değerlendirilmesi, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S.15(2), s.335-349.
51. Ünyılmaz, Habip, Uyuşmazlıkların Diplomatik Yollarla Çözümü, Ankara 2017.
52. Verhoeven, Joe, Considérations sur ce qui est commun, Cours Générale de Droit International Public, Lahey, Recueil des Cours de l’Académie de Droit International de La Haye (tome 334), 2008.
53. Verhoeven, Joe, Belgique contre Sénégal ou quel intérêt pour se plaindre d’autrui ? Cour internationale de Justice, 20 juillet 2012, Questions concernant l’obligation de poursuivre ou d’extrader, Annuaire français de droit international, S.59, 2013, s.3-16.
54. Villapando, Santiago, The Legal Dimension of the International Community: How Community Interests are Protected in International Law, The European Journal of International Law, S.21/2, 2010, s. 387-419.
55. Voeffray, François, L’Actio Popularis ou la Défense de l’Intérêt Collectif devant les Juridictions Internationales, Cenevre 2004.
56. Weil, Prosper, Droit International en quête de son Identité, Lahey, Recueil des Cours de l’Académie de Droit International de La Haye (tome 237), 1996.
57. Wyler, Éric, Quelques Réflexions sur la Typologie des Obligations en Droit International, avec Référence Particulière au Droit des Traités et au Droit de la Responsabilité, Annuaire Français de Droit International, S.65, 2019, s.25-49.
58. Yılmaz, Kubilay, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Türk Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Mekanizmasında Actio Popularis Yaklaşımı, T.C. Danıştay Dergisi, S.157, 2024, s.403-435.