CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÜMET SİSTEMİ VE İKTİDARIN KİŞİSELLEŞMESİ

Öz

Devlet iktidarı münhasıran devletin kişiliğine bağlı olup, bunun dışında hiçbir kişi ya da grup bu iktidar üzerinde kişisel bir hak iddia edemez. Ancak, iktidarın kişiselleşmesi, anayasal ilke ve siyasal kurumların geri planda bırakılarak, bütün gücün siyasal liderin kişisel yetenek ve özelliklerine atfedilmesine yol açmaktadır. Siyasal iktidarın kişiselleşmesi belirli bir hükümet sistemi tercihinden kaynaklanmaz. Bununla birlikte, başkanlık sistemi ve özellikle başkancı sistemler yürütme gücünün tek bir organda toplanarak, merkezileştirilmesine yönelik düzenemeler ve anayasal uygulamalar içerdiğinden, iktidarın kişiselleşmesi olgusunu teşvik etmektedirler. Ülkemizde 2017 Anayasa değişikliği ile öngörülen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi de (CHS) başkancı sistem olarak nitelendirilebilir. Söz konusu Anayasa değişikliği ile doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanı güçlü anayasal yetkilerle donatılarak, yürütmenin tek ve biricik unsuruna dönüştürülmüştür. Denge ve fren mekanizmalarına yeterince yer vermeyen, devlet iktidarını ağırlıklı olarak yürütmenin biricik unsuru olan Cumhurbaşkanında toplayan bu sistem iktidarın kişiselleşmesini bünyesinde barındırabilecek riskler içermektedir. Anayasal açıdan, iktidarın kişiselleşmesinin önlenmesi için parlamenter hükümet sistemine geçilmeli; devlet iktidarı kurumsal çoğulculuk bağlamında sınırlandırılarak paylaştırılmalıdır. Ayrıca etkin ve bağımsız yargısal denetim mekanizmaları oluşturularak, bireysel ve kolektif hak ve özgürlükler güvence altına alınmalıdır. Yürütme organının kurumsal çoğulculuk temelinde yapılandırılması, siyasi ve yargısal denetimin etkinleştirilmesi, yönetim süreçlerinde şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkelerine sadık kalınması iktidarın kurumsal niteliğini güçlendirecektir.

Anahtar Kelimeler

• İktidarın kişiselleşmesi
• Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi
• 2017 Anayasa değişikliği
• kurumsal çoğulculuk
• kişisel iktidar

THE PRESIDENTIAL SYSTEM OF GOVERNMENT AND THE PERSONALIZATION OF POWER

Öz

State power is exclusively vested in the personality of the state, and no individual or group can claim a personal right to this power. However, the personalization of power leads to the marginalization of constitutional principles and political institutions, and the attribution of all power to the personal abilities and characteristics of the political leader. The personalization of political power does not stem from a particular preference for a system of government. However, presidential systems, and especially systems with a centralized executive branch, encourage the phenomenon of the personalization of power because they contain arrangements and constitutional practices aimed at centralizing executive power in a single organ. In our country, the Presidential Government System (CHS) envisioned by the 2017 constitutional amendment can also be characterized as a system with a centralized executive branch. With this constitutional amendment, the President, directly elected by the people, has been endowed with strong constitutional powers, transforming him into the sole and unique element of the executive branch. This system, which does not adequately provide for checks and balances and concentrates state power primarily in the President, the sole element of the executive branch, contains risks that may lead to the personalization of power. From a constitutional perspective, a transition to a parliamentary system of government is necessary to prevent the personalization of power; state power should be limited and shared within the framework of institutional pluralism. Furthermore, effective and independent judicial oversight mechanisms should be established to guarantee individual and collective rights and freedoms. Structuring the executive branch on the basis of institutional pluralism, enhancing political and judicial oversight, and adhering to the principles of transparency and accountability in governance processes will strengthen the institutional nature of power.

Anahtar Kelimeler

• The personalization of power
• the presidential system of government
• the 2017 constitutional amendment
• institutional pluralism
• personal power

Kaynakça

1. AK Murat -SEZER Özcan, “Kamu Personel Sisteminde Çalışanların Görevde Yükselmesinde Kayırmacılık Sorunu”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 3, 2018.
2. AKARTÜRK Ekrem Ali, “İktidarın Kişiselleşmesi”, Kocaeli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 2, 1998-1999, Kocaeli, 2000.
3. AKARTÜRK Ekrem Ali, “Sınırlı Denetimden Mutlak Denetimsizliğe: OHAL KHK’lerinin Hukukla İmtihanı (!)”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 20. Yıl Armağanı, Cilt: XIII; sayı:1, 2016.
4. AKARTÜRK Ekrem Ali, “Türk Anayasal Gelişmelerinde Kopma: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi(!)” Legal Hukuk Dergisi, Cilt:16, Sayı: 192, Yıl:2018.
5. AKARTÜRK Ekrem Ali “2017 Anayasa Değişikliğinin “Parlamentosuzlaştırma” Etkisi Üzerine” Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 17 Sayı: 1, Şubat 2020.
6. AKARTÜRK Ekrem Ali- KÜÇÜK Tevfik Sönmez, Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem -Teori ve Uygulama- Adalet Yayınevi, Ankara 2021.
7. BIÇAKÇIGİL Muhammed, “Kuvvetler Ayrılığından Kuvvetler Birliğine; Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi” Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 2024 (173)
8. ÇELİK Demirhan Burak, “16 Nisan Anayasa Değişikliği ve yeni Hakimler ve Savcılar Kurulu Üzerine Bir Değerlendirme”, AÜSBF Dergisi, Cilt:3, no:4, 2018.

9. DİNÇKOL Bihterin Vural, “Siyasal İktidarın Kişiselleşmesi”, Prof. Dr. Mehmet Akad'a Armağan, Der Yayınları, İstanbul 2012.
10. DOĞANAY Taylan Can, “Siyasetin Kişiselleşmesi ve Kolektif Temsiliyetin Krizi: Teorik ve Pratik Yaklaşımlar”, Liberal Düşünce Dergisi, Yıl: 30, Sayı: 119, Yaz 2025.
11. DUVERGER Maurice, Siyasi Partiler, Çeviren: Ergun Özudun, Bilgi Yayınevi, Ankara Ekim 1993.
12. GÖZLER Kemal, Anayasa Hukukunun Genel Esasları, 12. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2020.
13. GÖZLER Kemal, Türk Anayasa Hukuku, Ekin Yayınevi, Bursa, 2019. GÜL Cengiz “Çağdaş Başkanlık Modelinde kişiselleşen İktidar Olgusuna Analitik Bir Yaklaşım”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. LXIX, S.l -2, yıl: 2011.
14. KANADOĞLU O. KORKUT, “Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri”, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2018/2. KANADOĞLU O. KORKUT- DUYGUN Ahmet Mert, Anayasa Hukukunun Genel Esasları, Oniki Levha Yayınevi,4. Bası, İstanbul 2025.
15. KÜÇÜK Tevfik Sönmez, Parti içi Demokrasi, XII Levha Yayını, İstanbul 2015.
16. LANDAU David, “Abusive Constitutionalism”, University of California Davis Law Review, cilt: 47, Sayı: 1, 2013, s.191; Akt.: GÖZLER Kemal, “16 Nisan’da Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Bir “Suistimalci Anayasa Değişikliği” midir? Anayasa Değişikliğinin Asıl Amacı, HSYK’yi Yeniden Dizayn Etmek, Başbakan ve Bakanların Cezaî Sorumluluklarını Sıfırlamak veya Partili Cumhurbaşkanlığını Getirmek Olabilir mi?”, (http://www.anayasa.gen.tr/suistimalci.htm, Erişim: 10.03.2026).
17. MICHELS Robert, Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie -Untersuchungen über die oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens, Kröner Verlag, Stuttgart 1970, 24
18. MORLOK Martin, “Für eine zweite Generation des Parteienrechts”, Mitteilungen des Instituts für Deutsches und Europaeisches Parteienrecht, Fern Universität Hagen, Heft: 4
19. O’Donnell Guillermo, “Delegative Democracy”, Journal of Democracy 5, no. 1, January 1994.
20. ÖZBUDUN Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, 2025. SARTORI Giovanni, Demokrasi Teorisine Geri Dönüş, (Çev. Tunçer Karamustafaoğlu- Mehmet Turhan) Yetkin Yayınları, Ankara 1996.
21. ŞİRİN Tolga, “2017 Anayasa Değişikliklerinin Yargı Bağımsızlığı Yönünden Değerlendirilmesi” Legal Y ayını, Anayasa Hukuku Dergisi cilt:6, Sayı :11, Yıl 2017.
22. TANÖR Bülent, Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu, BDS yayınları, cilt: 2 İstanbul 1991.
23. TANÖR Bülent - YÜZBAŞIOĞLU Necmi, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, Beta Yayınları, 19. Bası, İstanbul 2019.
24. TUNAYA Tarık Zafer, Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1980.
25. UYGUN Oktay, “Devlet Geleneğimiz ve Mutlak İktidar Anlayışı” MEF Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, cilt:3 sayı: 1 Haziran 2024
26. YANCI ÖZALP Nihan, “2017 Anayasa Değişikliklerinin Yasama Yürütme İlişkileri ve Yargı Bağımsızlığına Etkisi”, Legal Yayını, Anayasa Hukuku Dergisi cilt:6, Sayı :11, Yıl 2017.