The Educational Role of the Mother in a Changing Family Structure: An Evaluation in the Light of the Qur'an and the Sunnah

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 210 - 233, 31.12.2025

Şerife Özketen Çatalkaya

Öz

This article examines the impact of changing family structures on the institution of motherhood during the postmodern era and discusses the consequences of this transformation for child education within the framework of Islamic educational philosophy. The educational role of the mother, as emphasized in the Qur’an and the Sunnah, is addressed not merely as a biological duty but as the foundational source of a child’s moral and spiritual development. In classical Islamic pedagogy, the mother’s influence is central to value transmission and personality formation. However, postmodern threats such as digitalization, individualism, and the erosion of privacy have weakened this educational role significantly. Today, various social and cultural dynamics continue to erode the function of motherhood as an ethical and spiritual guide. In response, this study analyzes the protective principles and structural solutions offered by Islamic education for preserving essential family values, continuity. It explores how Islamic teachings sustain these values through ethical frameworks and family-centered strategies rooted in tradition. The findings reveal that redefining the mother’s role as the primary educational agent is essential not only for individual moral development but also for maintaining broader social harmony and cohesion. The article emphasizes that failure to uphold this role leads to greater societal value loss and ethical disintegration. Thus, the study demonstrates that revitalizing motherhood’s educational mission is a crucial step in resisting postmodern fragmentation. Drawing on comprehensive Islamic teachings, this model presents a spiritually grounded alternative that fosters cohesive family systems, ensures intergenerational value transmission within a morally anchored civilization.

Anahtar Kelimeler

Motherhood , Islamic Education , Family , Postmodernism , Child Upbringing

Değişen Aile Yapısında Annenin Eğitici Rolü: Kur’an ve Sünnet Işığında Bir Değerlendirme

Öz

Bu makalede, postmodern dönemde değişen aile yapısının annelik kurumu üzerindeki etkileri ve bu değişimin çocuk eğitimi bağlamında doğurduğu sonuçlar İslami eğitim anlayışı çerçevesinde ele alınmaktadır. Kur’ân ve Sünnette annenin eğitici rolü, klasik İslam eğitimindeki pedagojik yaklaşımlar ışığında incelenmiş; ardından dijitalleşme, bireyselleşme ve mahremiyet kaybı gibi postmodern tehditler, bu rol üzerindeki dönüştürücü etkileriyle tartışılmıştır. Annelik yalnızca biyolojik bir rol değil, aynı zamanda değer aktarımının ve çocuğun ahlaki ve ruhsal gelişiminin ilk kaynağıdır. İslami öğretide annenin eğitici misyonu ve rolü, günümüzde çeşitli sosyal ve kültürel etkenler aşındırmaktadır. Bu noktada İslamî eğitim anlayışının sunduğu koruyucu ilkeler ve tedbirler aracılığıyla aile değerlerinin nasıl muhafaza edilebileceği incelenmektedir. Elde edilen bulgular, eğitimin ilk çevresini oluşturan annenin rolünün yeniden tanımlanması gerektiğini ve bu rolün ihmalinin, yalnızca bireysel değil, toplumsal değer kaybına da yol açtığını ortaya koymaktadır. Çalışmada elde edilen bulgular, annelik rolünün yeniden tanımlanmasının yalnızca bireysel karakter eğitimi değil, toplumsal ahengin tesisi açısından da zaruri olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Annelik , İslamî Eğitim , Aile , Postmodernizm , Çocuk Terbiyesi

Kaynakça

• Acarloğlu, A. (2019). İslâm tarihi perspektifinden çocuk terbiyesinin esasları ve modern eğitim metodlarıyla mukayesesi. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33(17). 199–229.
• Akdoğan, A. (2002). Geleneksel geniş aileden modern çekirdek aileye geçişte dinî hayatlarda değişim. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(9). 27–72.
• Atav, N. (1955). Şahsiyetin gelişiminde aile çevresinin ve ailedeki gerginliklerin etkileri. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 10(04).
• Bauman, Z. (2003). Liquid love: On the frailty of human bonds. Polity Press.
• Arıcı, D., & Bartan, M. (2020). Çocuğu okul öncesi eğitime devam eden annelerin çocuklarına değer edindirme süreçlerinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1). 279-294.
• Buhârî. (1966). Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi (Zeynüddîn b. Ahmed ez-Zebîdî, Şerh.; A. Naim & K. Miras, Çev.). Diyanet İşleri Reisliği Yayınları.
• Canan, İ. (2005). İslam’da aile terbiyesi. İçinde İ. Canan (Ed.), İslam’da aile ve çocuk terbiyesi II (ss. 23–41). Ensar Neşriyat.
• Cornell, K. H. (2012). The mommy blogger market: Social media’s effect on motherhood. (Yüksek Lisans Tezi, East Carolina University).
• Çevik, İ. (2025). Tarihi seyrinde değişen aile ve postmodern babalık. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi (19). 185-216.
• Demir, N. (2024). Geleneksel ve modern aile yapıları üzerine düşünsel çözümlemeler. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11(2). 555-581.
• Diyanet İşleri Başkanlığı. (2011). Kur’an-ı Kerim meali. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Doğan, R., & Uçak, H. E. (2022). Erken çocukluk döneminde ailede din (ahlak ve değerler) eğitimi. Journal of Islamic Research, 33(2). 401–422.
• Dumangöz, D. (2021). Ahlak eğitiminde ailenin rolü. İlahiyat: Akademik Araştırmalar Yıllığı, 4. 107–120.
• Erbay, E. (2019). Çocuk hakları. Yeni İnsan Yayınevi.
• Giddens, A. (1992). The transformation of intimacy: Sexuality, love and eroticism in modern societies. Stanford University Press.
• Gümrükçüoğlu, S. (2017). Çocuğun din eğitiminde ailenin rolü. III. Uluslararası Toplumsal Cinsiyet Adaleti: Kadın ve Adalet Kongresi Bildirileri (ss. 31–39). KADEM Kadın ve Demokrasi Derneği.
• Hafızoğlu, Y. (2023). Neslin korunmasında ailenin önemi ve animasyon filmlerde nesle yönelik eşcinsel tehditler. İçinde İ. Kutluay, M. Çiftci, Y. B. Kara, İ. Sütşurup, M. F. Eren, & R. Z. Cengiz (Ed.), Modern dönemde aile ve problemleri (ss. 141-169). İlâhiyat Yayınları.
• İbn Mâce. (2009). Sunan Ibn Mâjah (B. Avvad Ma‘rûf, Tahkik). Dârü’l-Mevsûa el-Fıkhiyye.
• İder, S., & Tavukçuoğlu, M. (2023). Mahremiyet eğitiminde bir ihtiyaç analizi: Anne/Baba eğitimi. Akif İlim ve Kültür Dergisi, 53(1). 21–40.
• Karaman, H. (2017). Türkiye’de tefsir (6. bs.). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Karakuş, A. (2023). İbrâhim kıssası bağlamında aile olmanın temel dinamikleri. İçinde İ. Kutluay, M. Çiftci, Y. B. Kara, İ. Sütşurup, M. F. Eren, & R. Z. Cengiz (Ed.), Modern dönemde aile ve problemleri (ss. 87–111). İlâhiyat Yayınları.
• Kesen, H. (2022). Kadın kalarak anne olmanın imkânı: Feminist politika ve Amargi Dergilerinde annelik söylemi üzerine bir araştırma. Mükatcad, 6(1). 31–44.
• Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü (Çev. O. Akınhay & D. Kömürcü). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Matlubi, E. M. (2021). Vâkıfâtü’l-Kur’an (S. K. Sandıkçı & Y. Ş. Yavuz, Çev.) (2. bs.). İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. (2023). Te’vîlâtü’l-Kur’ân tercümesi (Cilt 2; B. Topaloğlu & S. K. Sandıkcı, Çev.; Y. Ş. Yavuz, Ed.). Ensar Neşriyat.
• Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb b. Ali. (2000). Sünen-i Nesei (II Cilt). Çağrı Yayınları.
• Öğük, E. (2023). Ailede sevgi/muhabbet dili: Sahip olma ve sürdürme yöntemleri. İçinde İ. Kutluay, M. Çiftci, Y. B. Kara, İ. Sütşurup, M. F. Eren, & R. Z. Cengiz (Ed), Modern dönemde aile ve problemleri (s. 15–39). İlâhiyat Yayınları.
• Özdemir, Ö. (2019). Ebeveynlere Göre Ailede Çocuğun Din Eğitimi. NEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(47). 313–344.
• Öztürk, E. (2023). Muhabbet dili: Sahip olma ve sürdürme yöntemleri. İçinde İ. Kutluay, M. Çiftçi, Y. B. Kara, İ. Şişman, M. F. Eren, & R. Cengiz (Eds.), Modern dönemde aile ve problemleri (s. 189–211). İlâhiyat Yayınları.
• Sayın, Ö. (1987). Aile İçi İlişkilerin Toplum ve Birey Boyutunda Çözümlenmesi. Sosyoloji Dergisi, 1. 39–47.
• Sezgin, F. (1967). Geschichte des arabischen Schrifttums (Cilt. I). Leiden: E. J. Brill.
• Türk, E. (2018). Çocuğuma ibadet alışkanlığı nasıl kazandırabilirim? İçinde G. Pehlivan Ağırakça & A. Gümüş (Ed.), Ailede din eğitimi (ss. 97–111). YEKDER Yayınları.
• Yavuzer, H. (2003). Çocuk Psikolojisi. Altın Kitaplar Yayınevi.
• Yıldız, Z. (2015). Aile eğitim programları ve “Dinî Değer Merkezli” aile eğitimi ihtiyacı. SDÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (22). 159–183.