Motherhood and the Best Interests of the Child in Islamic Family Law: An Examination within the Framework of Psychologically Based Attachment Theory

Öz

This article examines the principle of the "best interests of the child" in Islamic family law and motherhood within the framework of attachment theory in psychology. The concept of hidâne in Islamic family law describes the fundamentals of childcare and is closely related to the concepts of compassion, secure care, and moral development. In modern law, the principle of the best interests of the child, and in psychology, Bowlby's attachment theory, emphasize the importance of raising children in healthy, secure attachment relationships without making them dependent on the mother. Secure attachment, which plays a critical role in forming relationships and self-identity as an adult, defines a warm relationship with the caregiver and is characterized by having positive perceptions of oneself and others in adulthood. Maintaining secure attachment is crucial in protecting the best interests of the child after divorce. In this context, the institution of hidâne provides an important legal framework that supports both the emotional security and psychosocial development of the child by enabling stable care. Accordingly, it has been concluded that the principle of "the best interests of the child" in modern law and the concept of hidâne in Islamic family law are important tools in protecting the physical and emotional integrity of the child in divorce and custody proceedings. In conclusion, it is argued that the family and child-centered approach of Islamic family law, when evaluated together with modern child rights literature, offers a protective and holistic foundation.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Psychology
• Motherhood
• Attachment Theory
• Hidâne
• The Best Interests of the Child.

Etik Beyan

This study does not involve any research conducted on human participants or animals. It is a theoretical review based solely on secondary sources; therefore, ethical committee approval is not required.

İslâm Aile Hukuku’nda Annelik ve Çocuğun Üstün Yararı: Psikolojik Temelli Bağlanma Kuramı Çerçevesinde Bir İnceleme

Öz

Bu makale, İslâm aile hukukunda “çocuğun üstün yararı” ilkesi ve anneliği psikoloji biliminde bağlanma kuramı çerçevesiyle incelemektedir. İslâm aile hukukunda hidâne kavramı çocuk bakımının esaslarını anlatmakta olup çocuk bakımında şefkat, güvenli bakım, ahlâkî gelişim kavramlarıyla yakından ilişkilidir. Modern hukukta çocuğun üstün yararı ilkesi ve psikolojide Bowlby’nin bağlanma kuramı da çocuğun anneye bağımlı kılınmadan sağlıklı olan güvenli bağlanma ilişkileri içerisinde yetiştirilmesinin önemini vurgulamaktadır. Yetişkin bir birey olarak ilişki kurmada ve kendilik oluşturmada kritik rolü olan bağlanma biçiminde güvenli bağlanma, bakım veren ile sıcak bir ilişkiyi tanımlamakta olup yetişkinlikte de kendine ve diğerlerine dair olumlu algılara sahip olmakla karakterize edilmektedir. Boşanma sonrasında çocuğun üstün yararının korunmasında güvenli bağlanmanın sürdürülmesi oldukça önemlidir. Bu bağlamda hidâne kurumu, çocuğun bakımının istikrarlı biçimde sağlanmasına imkân tanıyarak hem duygusal güvenliğini hem de psiko-sosyal gelişimini destekleyen önemli bir hukuki çerçeve sunmaktadır. Bu doğrultuda boşanma ve velâyet süreçlerinde modern hukukta “çocuğun üstün yararı” ilkesinin, İslâm aile hukukunda hidâne kavramının çocuğun fiziksel ve duygusal bütünlüğünün korunmasında önemli birer araç olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak İslâm aile hukukunun aile ve çocuk eksenli yaklaşımının modern çocuk hakları literatürü ile birlikte değerlendirildiğinde koruyucu ve bütüncül bir zemin sunduğu ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Psikoloji
• Annelik
• Bağlanma Kuramı
• Hidâne
• Çocuğun Üstün Yararı.

Etik Beyan

Bu çalışma, insan katılımcılar veya hayvanlar üzerinde gerçekleştirilen herhangi bir deneysel araştırma içermemektedir. Çalışma tamamen ikincil kaynaklara dayalı teorik bir inceleme niteliğindedir. Bu nedenle etik kurul onayı gerekmemektedir.

Kaynakça

1. Abdulazeez, S. J., Ajimati, I. S. and Olopalanba, Z. T. (2024). The Qur’an’s Guidance On Parenting And Child Development: A Comprehensive Analysis Of Islamic Principles And Contemporary Applications. Khairun International Journal of Qur'anic Sciences, 1(1), 164-172.
2. Abdullah, A. H., Abdullah, W. M., Al-Bayati, A. K. K., Al-Obaidi, B. S. H. and Khlaponina, S. (2025). Effectiveness of Islamic Law in Protecting The Rights of The Child. Al-Istinbath: Jurnal Hukum Islam, 10(1), 330-354.
3. Akatlı, R. ve Tunçay, G. Y. (2022). Ebeveynlerin bağlanma biçimlerinin çocuk yetiştirme tutumları üzerindeki yordayıcı rolü. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 6(1), 175-203.
4. Apaydın, H. Y. (2013). Velâyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 43, 15–19. Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/velayet--fikih
5. Aral, N. ve Gürsoy, F. (2000). Boşanmış ve boşanmamış ebeveynlerin çocuklarının depresyon düzeyleri üzerine bir araştırma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 12(1), 18-28.
6. Arslan Aldaş, K. ve Şahin, H. (2025). Üniversite öğrencilerinin anne kavramına ilişkin metafor algıları. İçinde M. Özhavzalı (Ed.), Kadın, Aile ve Kalkınma: Disiplinlerarası Perspektifler ve Uygulamalar (Bölüm 5). Eğitim Yayınevi.
7. Badinter, E. (2017). Kadınlık mı annelik mı? (A. Ekmekçi, Çev.; 3. bs.). İletişim Yayınları.
8. Badissy, M. (2016). Motherhood in the Islamic Tradition Rethinking the Procreative Function of Women in Islam. Muslim World Journal of Human Rights, 13(1), 131-156.

9. Bardakoğlu, A. (1998). Hidâne. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 467–471. Türkiye Diyanet Vakfı.
10. Bartholomew, K. and Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 226-244.
11. Beardslee, W. R., Gladstone, T. R., Wright, E. J. and Cooper, A. B. (2003). A family-based approach to the prevention of depressive symptoms in children at risk: Evidence of parental and child change. Pediatrics, 112(2), e119-e131.
12. Beyhakî. (2015). el-Câmiʿ li-Şuʿabi’l-îmân (H. Yıldız, H. Yıldız ve Z. Yıldız, Çev.; Cilt 8). Ocak Yayıncılık.
13. Bilici, A. B. (2014). Boşanma sürecinin çocuklar üzerindeki psiko-sosyal etkileri. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18(2), 79-110.
14. Birekul, M. (2015). Adalet-eşitlik dikotomisi ve toplumsal bir tip/cinsiyet olarak ilk dönem İslâm toplumunda kadın. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 1, 114–134.
15. Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk haklarına dair sözleşme. Birleşmiş Milletler. https://www.unicef.org/turkey/çocuk-haklarına-dair-sözleşme
16. Bowlby, J. (1958). The nature of the child's tie to his mother. International Journal of Psycho-Analysis, 39, 350-373.
17. Bowlby, J. (1971). Attachment (Vol. 1). Pelican Books. (Original work published 1969).
18. Budak, A. (Ed.). (2010). Allah’ın çocuklara verdiği haklar. Gül Yurdu Yayınları.
19. Buhârî. (t.y.). Sahîh-i Buhârî (M. Sofuoğlu, Çev.). Ötüken Yayınları.
20. Condon, J. T. and Corkindale, C. (1997). The correlates of antenatal attachment in pregnant women. British Journal of Medical Psychology, 70(4), 359–372. https://doi.org/10.1111/j.2044-8341.1997.tb01912.x
21. Çelikel, S. (2006). Boşanmanın çocuklara ilişkin hukuki sonuçları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniversitesi.
22. Çevikoğlu, N. (2021). İslam’a göre çocuk terbiyesinde annenin yeri. In İ. Canan (Ed.), İslam’da aile ve çocuk terbiyesi (c. 2, 3. bs., s. 197–214). İslâmî İlimler Araştırma Vakfı.
23. Demir, R. (2024). Çocuk yetiştirmede İslami yaklaşım. Kur’ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi, 4(1), 52–71.
24. Derdîr, A. B. M. (t.y.). Eş-Şerhu’s-Sağîr ʿalâ Akrabi’l-Mesâlik (Cilt 2). Dârü’l-Fikr.
25. Desûkî, M. B. A. (t.y.). Hâşiyetü’d-Desûkî ʿalâ’ş-Şerhi’l-Kebîr (Cilt 2). Dârü’l-Fikr.
26. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2011). Kur’ân-ı Kerim meali. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
27. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2013). İslâm İlmihali (Cilt 2). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
28. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Hadislerle İslâm. (Cilt 4) https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/sayfa.php D'Onofrio, B. M., Turkheimer, E., Emery, R. E., Maes, H. H., Silberg, J. and Eaves, L. J. (2007). A children of twins study of parental divorce and offspring psychopathology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 48(7), 667-675. https://psycnet.apa.org/doi/10.1111/j.1469-7610.2007.01741.x
29. Douglass, C. H., Borthwick, A., Lim, M. S., Erbas, B., Eren, S. and Higgs, P. (2022). Social media and online digital technology use among Muslim young people and parents: Qualitative focus group study. JMIR Pediatrics and Parenting, 5(2), e36858.
30. Duran, D. (2025). Çocuğun üstün yararı ilkesi kapsamında türk medeni kanunu ve çocuk koruma kanunu hükümlerinin uygulamaya yansıması. TBB Dergisi, 177, 127–144.
31. Ebû Dâvûd. (1983). Sünen-i Ebû Dâvûd (İ. Koçaşh, Çev.). Millî Gazete Yayınları.
32. Engin, N. ve Ayyıldız, T. (2021). Anne-bebek bağlanmasının annelik algısı ve bazı değişkenlere göre incelenmesi. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 5(3), 583-596.
33. Eraslan, Ş. ve Karaman, N. G. (2023). Ebeveyni birlikte ve ayrı olan okul öncesi dönem çocukların bağlanmalarının incelenmesi. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 56(3), 1139-1182.
34. Erdoğan, N. (2025). Modern çağın sorunu baba yoksunluğu. Mutalaa, 5(2), 154-160.
35. Erol, A. (2025). Kadın, aile ve toplumun bütünlüğü: Fıkhî perspektif. İçinde M. Özhavzalı (Ed.), Kadın, Aile ve Kalkınma: Disiplinlerarası Perspektifler ve Uygulamalar (Bölüm 4). Eğitim Yayınevi.
36. Es-Sâlih, M. B. A. (1984). İslam hukukunda çocuğun hukuki durumuna genel bir bakış. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 415-439.
37. Fausi, A. and Fida, I. A. (2021). Child protection according to Islamic law and formal law. USRAH: Jurnal Hukum Keluarga Islam, 2(2), 52-63.
38. Fraley, R. C. & Shaver, P. R. (2000). Adult romantic attachment: Theoretical developments, emerging, controversies and unanswered questions, Review of General Psychology, 4, 132-154.
39. Gedik, Ş. (2024). Aile birliğine bir müdahale biçimi olarak çocuğun devlet koruması altına alınmasının İslâm Hukuku açısından değerlendirilmesi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 43, 269-302.
40. Glenn, E. N., Chang, G. and Forcey, L. R. (Eds.). (2016). Mothering: Ideology, experience, and agency. Routledge. (Original work published 1994).
41. Grossmann, K. E., Grossmann, K., Winter, M. and Zimmermann, P. (2002). Attachment relationships and appraisal of partnership: From early experience of sensitive support to later relationship representation. In L. Pulkkinen and A. Caspi (Eds.), Paths to successful development: Personality in the life course (ss. 73–105). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511489761.004
42. Gülhan, A. (2025). BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de çocuğun üstün yararı ilkesinin kapsamı ve işlevleri. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 8(2).
43. Güneş, C., Birecikli, Ş. Ü. ve Yıldırım, Z. (2017). Çalışan kadının çocuk bakım tercihi: Havuzlanmış verilerle kesikli tercih modellerinin karşılaştırılması. Sosyal Güvenlik Dergisi, 7(1), 123-144.
44. Hoca Nacar, E. ve Gökkaya, F. (2019). Bağlanma ve maternal bağlanma konusunda bir derleme. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 1(1), 50-56. https://doi.org/10.35365/ctjpp.19.1.06
45. Huurre, T., Junkkari, H. and Aro, H. (2006). Long–term Psychosocial effects of parental divorce: A follow–up study from adolescence to adulthood. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 256(4), 256-263
46. İbn Kayyim el-Cevziyye. (1990). Zadü’l-Meâd: Rasulullah’ın (s.a.s.) yolunda (Mehmet Erdoğan, Şükrü Özen ve Salim Öğür, Çev.; Vecdi Akyüz, Red.; Cilt 6). Kılavuz Yayınları.
47. İbn Kesîr. (1993). Tefsîru’l Kur’ân. (B. Karlığa & B. Çetiner, Çev.; Ciltler 3, 6, 12, 14). Çağrı Yayınları.
48. İbn Manzûr. (1405/1985). Lisânü’l-ʿArab. (Cilt 13). Kum: Neşrü Edebi’l-Ḥavze.
49. İbn Rüşd, İ. (1991). Bidayetü'l-müctehid ve nihayetü'l-muktesid: Mezheblerarası mukayeseli İslam hukuku. Beyan Yayınları.
50. İyem, C., Yalçın, T., ve Çalışkan, A. (2016). İslam’da kadın emeği ve istihdamı. Elektronik Mesleki Gelişim ve Araştırmalar Dergisi, 4(1).
51. Karakoç, İ. (2015). Bir İslâm hukuku müessesesi olan hidâne hakkının ve Osmanlı aile hukuku’nda uygulanışının İzmir şer’iyye sicillerinde yer alan bir karar örneği üzerinden incelenmesi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19(3), 151-206.
52. Karimullah, S. S. (2023). Empowering youth: Social transformation and Islamic Law’s impact on child rights. Varıa Hukum, 5(2), 153-169.
53. Kâsânî, A. E. B. M. (t.y.). Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ (Cilt 2). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye. Kılıç, E. (2019). Evcimenlik kültünden çalışan anneye: Annelik ideolojileri üzerine bir değerlendirme. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 17-36.
54. Kırlıoğlu, M., Aydın, A. ve Orhan, D. (2024). Çalışan Annelerin Ev ve İş Yaşamında Karşılaştığı Sorunlar. Econder International Academic Journal, 8(1), 25-44.
55. Kur’ân-ı Kerim. (2007). (Çev. Diyanet İşleri Başkanlığı) Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. Kurt, A. (2022). Çağdaş Ailevi Sorunların Çözümünde İslami Aile Değerlerinin Katkısına Dair Sosyolojik Bir Analiz. Journal of Analytic Divinity, 6(2), 284-314.
56. Liv, C. (2021). İslam hukuku açısından çocuk ihmal ve istismarı. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi, 1, 50-82. Maltepe Üniversitesi. (t.y.). Çocuk Hakları Bildirisi (Türkçe çeviri). https://www.maltepe.edu.tr/Content/Media/CkEditor/160720241011384-29042020025606457-cocukhaklari.pdf
57. Main, M., Kaplan, N. and Cassidy, J. U. D. E. (1985). Security in infancy, childhood, and adulthood: A move to the level of representation. Monographs of the Society for Research in Child Development, 50(1), 66-104.
58. Meredith, P.J., Strong and J., Feeney, J.A. (2007). Adult attachement Variables Predict Depression Before And After Treatment For Chronic Pain. European Journal of Pain, 11, 164- 170. Moos, S. and Shaikh, S. D. (2024). Maternal Identity and Muslim Ethics: South African Women’s Experiences. Religions, 15(8), 927.
59. Nevevî, İ. (2005). Riyâzü’s-sâlihîn (Çev. Abdullah Parlıyan). Konya Kitapçılık.
60. Oberman, Y. and Josselson, R. (1996). Matrix of tensions: A model of mothering. Psychology of Women Quarterly, 20(3), 341–359. https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.1996.tb00304.x
61. Öngider, N. (2011). Anksiyete düzeyleri açısından boşanmış ve evli anneler ile çocuklarının incelenmesi. Nöropsikiyatri Arşivi, 48(1), 66–70. https://doi.org/10.4274/npa.y5538
62. Öngören, S. (2017). Boşanma ve Boşanmanın Erken Çocukluk Dönemi Çocuklar Üzerindeki Etkileri. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 13, 73-87.
63. Özer Taşkın, Ö. Ö. (2020). Velayet Hakkının Kullanılması, Velayetin Değiştirilmesi. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(1), 239-262.
64. Polat, O. ve Güldoğan, E. (2015). Uzman görüşünün boşanma davalarında velayetin saptanmasındaki önemi. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 118, 243-254.
65. Sayar, K. ve Ökten, S. (2024). Dem bu demdir saat bu saat. Kapı Yayınları. Serahsî, Ş. (2008). Mebsut (Ş. Kalay, Çev.; M. C. Akşit, Ed.; Cilt 5). Gümüşev Yayınları. Sümer, N., Ünal, S., Selçuk, E., Kaya, B., Polat, R. ve Çekem, B. (2009). Bağlanma ve psikopatoloji: Bağlanma boyutlarının depresyon, panik bozukluk ve obsesif-kompulsif bozuklukla ilişkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 24(63), 38-45.
66. Şâtıbî. (2013). el-Muvâfakât (Cilt 2) (Çev. Mehmet Erdoğan). İz Yayıncılık. Şirin, M. C. (2019). Çocuğun yararı gözüyle çocuğun yüksek yararı ilkesine bakış. Çocuk ve Medeniyet, 4(8), 219-240.
67. Tatar, C. (2018). İslâm Hukukundaki hidâne müessesesinin günümüz uygulaması ile mukayesesi. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 4(1), 77-102.
68. Tirmizî. (2004). Sünen-i Tirmizî (Çev. Abdullah Parlıyan). Konya Kitapçılık. Topal, Ş. (2010). Velayet ve vesayet yetkisi açısından İslam hukukunda korunmaya muhtaç çocukların bakım ve gözetimi. İçinde S. K. Sandıkçı (Ed.), Çocuk sorunları ve İslam Sempozyumu (30 Eylül–2 Ekim 2005, Rize) (ss. 286–309). Ensar Neşriyat. Türk Medenî Kanunu, TMK (2001). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 24607).
69. Uğur, Z., Yıldız, E. ve Yüksel Doğan, R. Y. (2023). Türkiye’de çalışan kadınların küçük çocuklarına kim bakıyor? Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 23(58), 93-128.
70. Uzun, T. B. (2016). Türk Medenî Kanunu’na göre velâyetin kullanılması ve çocuğun yüksek (üstün) yararı ilkesi doğrultusunda boşanmada ve evlilik dışı ilişkide birlikte velâyet modeli. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(1), 135-166.
71. Yaman, A. (1998). İslam hukukunda ehliyet teorisi. Post Ajans Yayınları. Yanık, Ö. (2020). Çocuğun Yüksek Yararını Kuşatan Bir Müessese: Hıdâne. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 15, 365-400.
72. Yıldırım, M. S. Ö. ve Yaşa, C. (2019). Ebeveynleri boşanmış yetişkin bireylerin kişilerarası ilişkilerinde bağlanma modelleri ile ayrılma kaygısının ilişkisi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(4), 267-278.
73. Youngleson, A. (2007). The impossibility of ideal motherhood: The psychological experiences and discourse on motherhood amongst South African low-income coloured mothers specifically in the Kylemore community [Doctoral dissertation]. Stellenbosch University.
74. Yüksek, A. (2022). İslam aile hukuku bağlamında çocuk hakları. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmi Dergisi, 32, 7-32.
75. ez-Zuhaylî, V. (1994). İslâm fıkhı ansiklopedisi (A. Efe, Çev.; Cilt 9). Risale Yayınları. Whiteside, M. F. and Becker, B. J. (2000). Parental factors and the young child's postdivorce adjustment: A meta-analysis with implications for parenting arrangements. Journal of Family Psychology, 14(1), 5.