The Identity of Religious Women in the Process of Modernization: Areas of Adaptation and Conflict

Öz

The modernization process in Turkey represents not merely a political and administrative transformation, but a profound shift in mentality where gender roles, and specifically the identity of religious women, are redefined. This study aims to examine the relationship established by religious women with modernity within the axes of historical ruptures, social adaptation strategies, and new areas of conflict. The study details the transformation process of the religious woman from an invisible position excluded from the public sphere in the Early Republican era, to a political subject with the rising Islamic movements after 1980, and finally to a consumer actor integrating with global culture in the 2000s. According to the findings of the study, shaped in the light of literature review and current sociological data, religious women move along three main tension lines in the modernization process. The first is the conflict between the traditional expectation of sacrifice and the modern desire for individualization within the family institution; this situation leads to "Superwoman Syndrome" in working women. The second is the legitimation of the career through a discourse of "service and representation" by women who are squeezed between secular "Glass Ceiling" barriers and the pressure of conservative family priority in working life. The third and most paradoxical one is the erosion of Islamic principles of privacy and avoidance (taqwa) through modern consumption culture and social media, centered on visibility and image (veiling fashion). In conclusion, this study reveals that religious women are neither in passive acceptance nor in absolute rejection of modernity. On the contrary, religious women reconstruct their own religious identities in the public sphere by using the instruments of modernity (education, profession, technology); they exhibit a hybrid and dynamic "Modern Conservative" identity based on constant negotiation, synthesizing traditional codes with modern life practices.

Anahtar Kelimeler

• Modernization
• Religious Woman
• Gender
• Harmony and Conflict
• Veiling Fashion
• Privacy.

Destekleyen Kurum

ANKARA SOCIAL SCIENCES UNIVERSITY

Etik Beyan

I declare that this term project is my own work, that I have not engaged in any unethical behavior that infringes on patents or copyrights at any stage of its planning or writing, that I obtained all the information in this term project within academic and ethical guidelines, and that I have cited all sources for the information and interpretations used in this term project.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to my advisor, Prof. Dr. Ayten EROL, for her valuable contributions during the preparation of this study, for guiding me with her knowledge and experience, and for her constructive criticism and academic guidance, which helped shape the theoretical and analytical framework of this work

Modernleşme Sürecinde Dindar Kadın Kimliği: Uyum ve Çatışma Alanları

Öz

Türkiye’de modernleşme süreci, sadece siyasi ve idari bir dönüşüm değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet rollerinin ve özellikle dindar kadın kimliğinin yeniden tanımlandığı köklü bir zihniyet değişimidir. Bu çalışma, dindar kadının modernite ile kurduğu ilişkiyi; tarihsel kırılmalar, toplumsal uyum stratejileri ve yeni çatışma alanları ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, dindar kadının Erken Cumhuriyet döneminde kamusal alandan dışlanan görünmez konumundan, 1980 sonrası yükselen İslâmî hareketlerle politik bir özneye ve 2000’li yıllarda küresel kültürle bütünleşen tüketici bir aktöre dönüşüm süreci detaylandırılmıştır. Literatür taraması ve güncel sosyolojik veriler ışığında şekillenen çalışmanın bulgularına göre; dindar kadınlar modernleşme sürecinde üç temel gerilim hattı üzerinde hareket etmektedir. Birincisi, aile kurumunda geleneksel fedakârlık beklentisi ile modern bireyselleşme arzusunun çatışmasıdır; bu durum çalışan kadınlarda "Süper Kadın Sendromu"na yol açmaktadır. İkincisi, çalışma hayatında seküler "Cam Tavan" engelleri ile muhafazakâr aile önceliği baskısı arasında sıkışan kadının, kariyerini hizmet ve temsil söylemiyle meşrulaştırmasıdır. Üçüncüsü ve en paradoksal olanı ise, İslâm’ın mahremiyet ve sakınma (takva) ilkelerinin, modern tüketim kültürü ve sosyal medya aracılığıyla görünürlük ve imaj (tesettür modası) ekseninde aşınmasıdır. Sonuç olarak bu çalışma; dindar kadının modernite karşısında pasif bir kabulleniş veya mutlak bir reddediş içinde olmadığını ortaya koymaktadır. Aksine dindar kadınlar, modernitenin araçlarını (eğitim, meslek, teknoloji) kullanarak kendi dini kimliklerini kamusal alanda yeniden inşa etmekte; geleneksel kodlar ile modern yaşam pratiklerini sentezleyen, sürekli müzakereye dayalı, hibrit ve dinamik bir Modern Muhafazakâr kimlik sergilemektedirler.

Anahtar Kelimeler

• Modernleşme
• Dindar Kadın
• Toplumsal Cinsiyet
• Uyum ve Çatışma
• Tesettür Modası
• Mahremiyet.

Destekleyen Kurum

ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ

Etik Beyan

BEYAN Bu dönem projesinin kendi çalışmam olduğunu, dönem projesinin planlanmasından yazımına kadar bütün aşamalarda patent ve telif haklarını ihlal edici etik dışı davranışımın olmadığını, bu dönem projesindeki bütün bilgileri akademik ve etik kurallar içinde elde ettiğimi, bu dönem projesinde kullanılmış olan tüm bilgi ve yorumlara kaynak gösterdiğimi beyan ederim.

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde bilgi ve deneyimiyle yol gösteren, yapıcı eleştirileri ve akademik yönlendirmeleriyle çalışmanın kuramsal ve analitik çerçevesinin oluşmasına katkı sağlayan danışmanım Prof. Dr. Ayten EROL’a değerli katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Adıgüzel, M. M. (2023). Popüler kültürün bir ögesi olarak tesettür modası. Academic Platform Journal of Islamic Research, 7(3), 394-419.
2. Akkuş, A. (2024). 1980’li yıllardan günümüze değişen kadın kimliği: Muhafazakâr kadının kamusal alan deneyimi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi.
3. Aktaş, C. (2001). Bacıdan bayana: İslamcı kadınların kamusal alan tecrübesi. Pınar Yayınları.
4. Ayengin, T. (2005). Çalışmanın dinî temelleri: Kalvinizm ve İslâm örneği. İslami Araştırmalar Dergisi, 18(4), 463-472.
5. Barbarosoğlu, F. K. (2010). Şov ve mahrem. Profil Yayıncılık.
6. Bora, A. (2005). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın kimliğinin inşası. İletişim Yayınları.
7. Durakbaşa, A. (1998). Cumhuriyet döneminde modern kadın kimliğinin oluşumu: Kemalist kadın kimliği ve "modern" değerler. 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (s. 139-150). Tarih Vakfı Yayınları.
8. Durç, M. (2020). Siyasal bir sembol olarak başörtüsü: 1980 sonrası Türkiye örneği. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(24), 374-405.

9. Erol, A. (2025). Kadın aile ve toplum bütünlüğü: Fıkhi perspektif. A. Erol (Ed.), Kadın, aile ve kalkınma: Disiplinlerarası perspektifler ve uygulamalar içinde (s. 51-77). Eğitim Yayınevi.
10. Göle, N. (1991). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. Metis Yayınları.
11. Günay, Ü. (2003). Din sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları.
12. İsenç, Y. (2023). Dindar kadınların sosyal medya kullanım pratikleri üzerine sosyolojik bir araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
13. Kandiyoti, D. (1997). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. Metis Yayınları.
14. Kara, M. (2024). Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında Türk romanlarında kadın kimliğinin oluşumu ve kadının toplumdaki değişimi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Beykent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
15. Karakaya, H. (2019). Türkiye'de modernleşme sürecinde muhafazakâr/dindar kadın. Fırat Üniversitesi Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(2), 335-356.
16. Kılıç, M., & Bozkuş Kahyaoğlu, S. (Ed.). (2024). Dijitalleşme ve kadın hakları. Taylor & Francis.
17. Kurtdaş, E. M. (2025). Dijitalleşme ve ailenin dönüşümü. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Aile Yılı Özel Sayısı), 253-286.
18. Kürkçü, A. (2013). İslami kesim kadın yazarların kadın sorunu ve toplumsal cinsiyet algısı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
19. Mardin, Ş. (1992). Türkiye’de toplum ve siyaset: Makaleler 1. (M. Türköne & T. Önder, Der.). İletişim Yayınları.
20. Narlı, N. (1998). Modernleşme, Siyasal İslam ve Kadınlar. İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi.
21. Özüdoğru, B. (2019). Tesettür algısının değişimi: Üç nesil incelemesi. Sosyoloji Divanı, (13), 111-126.
22. Pehlivan, Ş. (2022). The role of clothing in the formation of veiled Muslim women's identities [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
23. Ramazanoğlu, Y. (2000). İçimden geçen şehirler. İz Yayıncılık.
24. Ramazanoğlu, Y. (2005). Cumhuriyet’in dindar kadınları. Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce: İslamcılık içinde (s. 115-120). İletişim Yayınları.
25. Şen, G., & Erol, A. (2024). Dijitalleşen dünyada ebeveynlik ve aile mahremiyeti. ASBÜ YUVA Uluslararası Aile Araştırmaları Dergisi, 2(1), 45-68.
26. Şişman, N. (2015). Küreselleşmenin pençesi İslam'ın peçesi. İnsan Yayınları.
27. Tekeli, Ş. (1982). Kadınlar ve siyasal toplumsal hayat. Birikim Yayınları.
28. Toprak, H. K. (2023). Cumhuriyet Türkiye’sinde dinsel bir kimlik beyanı olarak “Müslüman kadın”. İslami Araştırmalar Dergisi, 34(1), 115-127.
29. Weber, M. (1987). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
30. Yıldırım, F. (2021). 1980 sonrası İslamcı dergilerde kadın ve kadının çalışma hayatı: Kadın Kimliği dergisi örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
31. Yiğit, İ. (2022). Dindar kadınların modernleşme ve tüketim pratikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi].