Tarihî Gerçeklik ile İdeolojik Yorum Arasında Talas Omarbekov ve Kazakistan’da Akademik Tarihçilik

Öz

Bu makale, Kazak tarihçisi Talas Omarbekov’un çalışmaları üzerinden Kazakistan’da bağımsızlıktan sonra şekillenen Kazak Milli tarihçiliği ele almaktadır. Bağımsızlık sonrasında Kazakistan’da tarih yazımı önemli bir değişim geçirmiştir. Sovyet döneminin ideolojik baskılarından kurtulmaya çalışan tarihçiler, Kazak halkının yaşadığı trajedileri yeniden değerlendirmeye başlamıştır. Bu süreçte öne çıkan isimlerden biri olan Talas Omarbekov, tarihî olaylara milli bir bakış açısıyla yaklaşan önemli akademisyenlerden biridir. Talas Omarbekov’un ilk çalışmaları, 20. yüzyılın ilk yarısındaki büyük felaketler, özellikle 1920-1930’lardaki kıtlık (Aşarşılık) ve Sovyet baskılarına odaklanmıştır. O, bu kıtlık olaylarını Kazak halkına karşı işlenmiş bir “soykırım” olarak değerlendiren ilk tarihçilerden biridir. Daha sonra Alaş Orda aydınlarının fikir mücadelesi ve trajik sonları üzerine çalışmalar yapmış, bu aydınları Kazak halkının bağımsızlık arayışının öncüleri olarak değerlendirmiştir. Son dönem araştırmalarında ise Kazak boy-aşiret yapısını inceleyerek bu yapının genel Türk tarihi içindeki yerini ortaya koymaya çalışmıştır. Ona göre, Kazak halkının tarihi yalnızca Kazakistan sınırları içinde değil, tüm Türk dünyası bağlamında ele alınmalıdır. Bu çalışmanın amacı, Talas Omarbekov’un tarihî olaylara nasıl yaklaştığını, hangi yöntemleri kullandığını ve tarih yazımına ne gibi katkılar sunduğunu değerlendirmektir. Makalede tarihî gerçeklik ile ideolojik yorum arasındaki sınırlar tartışılmaktadır. Sonuç olarak, Talas Omarbekov’un çalışmaları Kazakistan’da milli temelli, ancak aynı zamanda bilimsel tarih yazımına önemli katkılar sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Talas Omarbekov
• Kazakistan
• tarih yazımı
• Aşarşılık
• Alaş Orda
• milli tarih
• ideoloji
• akademik tarihçilik

Between Historical Reality and Ideological Interpretation Talas Omarbekov and Academic History in Kazakhstan

Öz

This article examines Kazakh national historiography shaped in the post-independence period of Kazakhstan through the works of Kazakh historian Talas Omarbekov. Following independence, historical writing in Kazakhstan underwent a significant transformation. Historians, seeking to free themselves from the ideological constraints of the Soviet period, began to reevaluate the tragedies experienced by the Kazakh people. One of the prominent figures in this process, Talas Omarbekov, is a leading academic who approaches historical events from a national perspective. His early works focused on the major catastrophes of the first half of the 20th century, particularly the famines (Aşarshylyk) and Soviet repressions of the 1920s and 1930s. He was among the first historians to characterize these famines as a “genocide” committed against the Kazakh people. Subsequently, he conducted research on the intellectual struggle and tragic fate of the Alash Orda intellectuals, portraying them as pioneers in the Kazakh people's pursuit of independence. In his more recent studies, he has examined the structure of Kazakh clans and tribal organizations, aiming to position this structure within the broader context of Turkic history. According to him, the history of the Kazakh people should not be considered solely within the borders of Kazakhstan, but in the context of the entire Turkic world. The aim of this study is to evaluate how Talas Omarbekov approaches historical events, what methods he employs, and what contributions he has made to historical writing. The article discusses the boundaries between historical reality and ideological interpretation. In conclusion, Talas Omarbekov’s work has made significant contributions to a nationally grounded yet scholarly historiography in Kazakhstan.

Anahtar Kelimeler

• Talas Omarbekov
• Kazakhstan
• historical writing
• Aşarshylyk
• Alash Orda
• national history
• ideology
• academic historiography

Kaynakça

1. Burkit, N. (2021). Talas Omarbekov: Tочное количество жертв голода еще не установлено. https://e-history.kz/ru/news/show/32423
2. Habizhanova, G. B., Omarbekov, T., & Nogaybayeva, M. S. (2017). Türkî-Slav dünyası: etno-tarihî ve sosyokültürel diyaloğun bir modeli olarak: toplu monografi. Almatı: “Kazak universiteti”.
3. Mahat, D. (2018). Tarih ğılımınıñ tarlanı. https://e-history.kz/kz/news/show/673
4. Omarbekov, T. (1990). Golosçekin genosidi. Qazaq ädebieti, 20 Temmuz.
5. Omarbekov, T. (1990). Ğasırdıñ bastı oqiğası. Qazaqstan äielderi, (11).
6. Omarbekov, T. (1991). Talaipayğa tüsken tarih. Egemen Qazaqstan, 27 Qırküyek.
7. Omarbekov, T. (1991). Halıq qaharı. 1. Sozaq köterilisi. Juldız, (9), 115–137.
8. Omarbekov, T. (1992). Qıtaydağı qazaq bosqındarı. Aqiqat, (9), 38–43.

9. Omarbekov, T. (1993). Menşik iekeri qalay joyıldı? Auqatty şarualarğa kelgen apat. Aqiqat, (9), 62–68.
10. Omarbekov, T. (1994). Zobalañ: Küştep ujımdastıruğa qarsılıq. 1929–1931 jıldarı bolğan halıq narazılığı. Almatı: Sanat.
11. Omarbekov, T. (1994). Ob arxivnıx istoçnikax 20–30-x godov. Rasshirenie istoçnikovedsçeskoy bazy istoriçeskix nauk na osnove liberalizatsii dopuska k dokumentam bivşix arxivov Kompartii Kazaxstana: materialy respublikanskogo seminara. Almatı, 1–9.
12. Omarbekov, T. (2005). Qazaq tarihı: ol qalay jazıluı kerek? Döñgelek üstölden bas qosuwı. Alaş, (2), 3–13.
13. Omarbekov, T. (2008). Biobibliografiyalıq körsetkiş. Kurastırğan: B. Q. Rahimbekova, E. D. Teleuova, Z. Maydanalı, Z. S. Maxambetova; jauaptı redaktor: N. O. Omashev; redaktorlar: J. K.-Taymağambetov, D. T. Nurğalieva. Almatı: Qazaq universiteti.
14. Omarbekov, T. (2011). Aşarşılıq aqiqatı. https://abai.kz/post/7311
15. Omarbekov, T. (2011). Holodomor v Kazaxstane: prichiny, masshtaby i itogi (1930–1933 gg.): xrestomatiya. Almatı: Qazaq universiteti.
16. Omarbekov, T. (2011). Tarih jazu üşin adaldıq kerek. https://abai.kz/post/9687
17. Omarbekov, T. (2012). Otan tarihın qalay oqıtamız?! https://abai.kz/post/15209
18. Omarbekov, T. (2013). Qazaq türikteriniñ etnikalıq tarihı (b.z.b. I mıñjıldıq – b.z. IX ğasırı): oqw quralı. Almatı: Qazaq universiteti.
19. Omarbekov, T. (2014). Qazaq türikteriniñ şığw tegi (IX–XV ğasırlar): oqw quralı. Almatı: Qazaq universiteti.
20. Omarbekov, T. (2015). Qazaq türikteriniñ memlekettílígí: qağanattar, ulıstar men xandıqlar bayanı: monografiya. Almatı: Qazaq universiteti.
21. Omarbekov, T. (2015). Ortalıq Aziya köşpelilerí: etnoterritoriyası men memlekettílígíníñ mäselelerí. Almatı: Qazaq universiteti.
22. Omarbekov, T. (2017). Qazaq memleketi: qağanattar, ulıstar men xandıqlar bayanı. Almatı: Alan.
23. Omarbekov, T. (2019). Jер бетінде қазақ сияқты қасірет көрген халық жоқ. https://egemen.kz/article/201443-talas- omarbekov-zher-betinde-qazaq-siyaqty-qasiret-korgen-khalyq-dgoq
24. Omarbekov, T. (2019). Qazaqty qayığırwğa da üyretw kerek... https://kaz.inform.kz/news/talas-omarbekov- kazakty-kaygyruga-da-uyretu-kerek_a3532567/
25. Omarbekov, T., & Habizhanova, G. B. (2015). Qazaq etnogeneziniñ özekti mäselelerí. Qazaq tarihı, (7, 138), 6–10.
26. Omarbekov, T., & Omarbekov, Ş. (2004). Qazaqstan tarihına jäne tarihnamasına ulttıq közqaras. Almatı: Qazaq universiteti.
27. Omarbekov, T., Habizhanova, G. B., & Nogaybayeva, M. S. (2016). Ejelgí Qazaqstan tarihı päni boyınşa seminar sabaqtarına arnalğan oqw-ädistemelik nwsqaw. Almatı: Qazaq universiteti.
28. Omarbekov, T. (2023). Ğibrattı ğwmır. Almatı: Qazaq universiteti.
29. Taymağambetov, J. K. (2003). Täwelsizdik tarihşısı. Qazaq ädebieti, 26 Qırküyek.