Doğu Türkistan’da Eğitim ve Şefkatin Öncü Kadınları Raile Damollime ve Rizwangül

Yıl 2025, Sayı: 16 , 55 - 66 , 31.12.2025

Hamiyet Özer

https://doi.org/10.55089/yyuvasad.1803543

https://izlik.org/JA39CS63BH

Öz

Türk kültüründe kadının sosyal statüsü, tarih boyunca siyasi, dinî ve coğrafi faktörlerin etkisiyle şekillenmiş ve çeşitli evrelerden geçerek dönüşmüştür. Eski Türkler döneminden itibaren görülen konargöçer yaşam tarzı, kadına toplumsal hayatta daha aktif roller yüklemiştir. Bu dönemde kadın, yalnızca bir anne ya da eş değil, aynı zamanda bir yönetici, savaşçı ve toplumun söz sahibi bir bireyi olarak da var olmuştur. Ancak tarihsel süreç içinde yerleşik hayata geçiş, yeni dinî inançların kabulü ve kültürel etkileşimler, kadının sosyal statüsünde bazı değişikliklere neden olmuştur. Doğu Türkistan'da da bu süreçte "alp kadın" karakteri arka planda kalmaya başlamış, kadın daha çok ev içi rolleriyle anılır hâle gelmiştir. Ancak 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında dünyada yaşanan siyasi ve kültürel değişimler, Türk dünyasında da önemli dönüşümlere yol açmıştır. Bu dönemde ilk olarak dinî alanda bir yenilik hareketi olarak karşımıza çıkan daha sonra Gaspıralı İsmail ile eğitim alanında zirveye ulaşan Ceditçilik hareketi, özellikle eğitim yoluyla toplumun her kesiminde bir uyanış yaratmayı hedeflemiş, kadınların da bu sürece dâhil edilmesi gerektiğini savunmuştur. Doğu Türkistan’da da bu hareketin etkileri görülmüş; kadınların eğitimi, toplumsal hayata katılımı ve haklarının savunulması gibi konular önem kazanmaya başlamıştır. Bu bağlamda, 1885-1917 yılları arasında görev yapan Raile Hanım, Doğu Türkistan’daki Cedit okullarının ilk kadın öğretmeni olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Onun öğretmenlik yapması, sadece kadınların eğitim hayatında yer almaları açısından değil, aynı zamanda onların toplumsal birer aktör olarak varlık göstermeleri açısından da büyük önem taşımaktadır. Benzer şekilde, 20. yüzyılda Doğu Türkistan’daki bağımsızlık mücadeleleri sırasında öne çıkan Rizwangül de kadının yalnızca eğitimde değil, aynı zamanda savaşta da aktif olabileceğini göstermiştir. Rizwangül, savaş meydanında yaralılara yardım ederken hayatını kaybetmiş; bu fedakârlığıyla hafızalarda yer etmiştir. Raile Hanım ve Rizwangül örneği, Doğu Türkistan’da kadının eğitim hayatında ve bağımsızlık mücadelesinde ne şekilde var olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kadın , Türk Dünyası , Uygur , Doğu Türkistan , Rizwangül , Raile Hanım

Women Pioneers of Education and Compassion in East Turkestan Raile Damollime and Rizwangül

https://izlik.org/JA39CS63BH

Öz

The social status of women in Turkish culture has been shaped by political, religious, and geographical factors throughout history and has evolved through various phases. The nomadic lifestyle, prevalent since the ancient Turkic period, assigned women more active roles in social life. During this period, women existed not only as mothers and wives, but also as rulers, warriors, and influential members of society. However, the transition to a settled life, the adoption of new religious beliefs, and cultural interactions throughout history led to some changes in women's social status. In East Turkestan, the "alp kadın" (alpine woman) character began to fade into the background during this period, and women became associated primarily with their domestic roles. However, the political and cultural changes that took place globally in the late 19th and early 20th centuries led to significant transformations in the Turkic world. The Ceditism movement, which first emerged as a religious reform movement during this period and later reached its peak in education with Gaspıralı İsmail, aimed to create an awakening in all segments of society, particularly through education, and advocated for the inclusion of women in this process. The impact of this movement was also felt in East Turkestan, where issues such as women's education, participation in social life, and the defense of their rights began to gain importance. In this context, Raile Hanım, who served between 1885 and 1917, emerged as the first female teacher at the Cedit schools in East Turkestan. Her teaching was of great significance not only for women's participation in education but also for their emergence as social actors. Similarly, Rizwangül, who rose to prominence during the independence struggles in East Turkestan in the 20th century, demonstrated that women could be active not only in education but also in warfare. Rizwangül lost her life while helping the wounded on the battlefield; this sacrifice is remembered in our memories. The example of Raile Hanım and Rizwangül demonstrates the role women played in education and the struggle for independence in East Turkestan.

Anahtar Kelimeler

Woman , Turkic World , Uyghur , East Turkestan , Rizwangül , Raile Hanım

Kaynakça

• Abdulcan, T. (2000). "Hüseyniye Mektipi"Devridiki Neşriyatçiliq, Metbe'eçilik ve Hösnixetçilik ("Hüseyniye Mektebi" Devrindeki Neşriyatçılık, Matbaacılık ve Hattatlık). Hüseyniye Rohi- Teklimikandiki Oyğiniş, 181-182.
• Arat, R. R. (1959). Kutadgu Bilig Tercüme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Arsal, S. M. (1947). Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
• Bayat, F. (2010). Türk Kültüründe Kadın Şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Emet, E. (2022). Doğu Türkistan'da Çift Dilli Eğitim. E. Emet içinde, Çağdaş Uygur Araştırmaları Makaleler (s. 193-210). Ankara: Grafiker.
• Ercilasun, A. B. (2013). Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ.
• Ergin, M. (1998). Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Gaspıralı, İ. (2017). Kadınlar Ülkesi. İ. Gaspıralı içinde, İsmail Gaspıralı Roman ve Hikâyeleri (s. 314-351). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• İlkul, A. K. (1997). Çin Türkistan Hatıraları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• İmre, H. M. (2020). Güzellik ve Sosyal Konum Göstergesi Olarak Lotus Ayak ve Ayakkabı. İnternational Journal of İnterdisciplinary and İntercultural Art, 85-102.
• İnan, A. (2023). Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Altınordu.
• Kamal, S. A. (2023). Uyğur Çapayop Kim? İstanbul: Teklimikan Uyğur Neşriyati.
• Kaplan, M. (2010). Dede Korkut Kitabında Kadın. Journal of Turkology, 9, 99-112.
• Karluk, A. C. (2017). Çin Halk Cumhuriyeti'nde Dinî Yapı ve Müslüman Milliyetler. TYB Akademi, 9-48.
• Karluk, A. J. (2009). Çin Halk Cumhuriyeti'ndeki Milliyetlerin Dağılımı ve Etno-Demografik Özellikleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 63-90.
• Klimkeit, J. (2009). Türk Orta Asyasında Budizm. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 93-108.
• Kul, Ö. (2009). Osman Batur ve Doğu Türkistan Mücadelesi (1941-1951). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Doktora Tezi).
• Luong, T. V. (2019). Viewing Chinese women images via the Chinese radical 女 (female) in Xu Shen’s Shuo Wen Jie Zi. HCMUE Journal of Science, 673-678.
• Ögel, B. (1955). Uygur Devletinin Teşekkülü ve Yükseliş Devri. Belleten, 331-376.
• Ögel, B. (2001). Türk Mitolojisi II. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Sabit, İ. (2003). Şincangning Yéngi Maarip Tarixidiki Tunci Ayal Oqutquçi Raile Xanim (Şincan'ın Yeni Eğitim Tarihindeki İlk Kadın Öğretmen Raile Hanım). Şincang Tarix Matériyalliri, 488-492.
• Saray, M. (1998). Doğu Türkistan Türkleri Tarihi (Başlangıçtan 1878'e kadar) C. I. İstanbul: Doğu Türkistan Vakfı Araştırma Merkezi.
• Şeşen, R. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi ve Ekleri. İstanbul: Yeditepe.
• Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları. İstanbul: Simurg.
• Togan, Z. V. (1966-1967). Karahanlılar. Ders Notları.
• Xuşnaz, Ş. N. (2002). Şincang Yéqinqi Zaman Tarixida Ötken Şexsler 2 (Şincan'ın Yakın Tarihinde Yaşayan Şahıslar 2). Urumçi: Şincang Xelq Neşriyati.
• Yunusoğlu, M. K., & Kemal, S. A. (2016). "Şefkat Hemşiresi" Rizvangül'ün Hayatı ve Hakkında Yapılan Çalışmalar. Uluslararası Uygur araştırmaları Dergisi, 90-96.
• Anonim. (2019, Mayıs 12). Uyğur Maaripidiki Öçmes Yultuz Rahile Xanim (Uygur Maarifindeki Sönmez Yıldız Rahile Hanım). Anilar Tori: https://anilar.net/2019/05/12/uyghur_muaripidiki_ochmes_yultuz-_rahile_xanim/ adresinden alındı Son Erişim Tarihi: 22.12.2025
• Bavudun, A. (2023, Ocak 26). Ular Sekkiz Qiz İdi (Onlar Sekiz Kızdı). Uyğur Akadémiyesi: https://www.akademiye.org/ug/?p=167736 adresinden alındı. Son Erişim Tarihi: 22.12.2025
• Çin Halk Cumhuriyeti Anayasası. (2004). https://www.gov.cn/gongbao/content/2004/content_62714.htm adresinden alındı. Son Erişim Tarihi: 22.12.2025
• Osman, Ğ. (2014, Mayıs). Uyğur Medeniyet Tarixidiki Ayal Aptorlar (Uygur Medeniyet Tarihindeki Kadın Yazarlar). Uyghur Archive: https://www.uyghur-archive.com/bagdax/bbs/yengi/thread24951.html adresinden alındı. Son Erişim Tarihi: 22.12.2025
• Taşağıl, A. (2012). Türkistan. TDV İslâm Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/turkistan adresinden alındı Son Erişim Tarihi: 22.12.2025