ELMALILI M. HAMDİ YAZIR’IN HUKUK DÜŞÜNCESİ

Öz

II. Meşrutiyet döneminde mebus ve evkaf nâzırı, Kanun-ı Esasî’nin 1909’daki kapsamlı tadilinde etkin rol oynayan bir hukukçu, döneminin çeşitli dergilerinde neşrettiği ilmî makalelerle genç bir İslâm âlimi ve mütefekkir olarak temayüz eden, Cumhuriyet döneminde çekildiği inziva yılları boyunca Hak Dini Kur’an Dili isimli tefsirini kaleme alan Elmalılı M. Hamdi Yazır (1878-1942), 20. yüzyılın ilk yarısında farklı sahalardaki faaliyetleriyle etkili olmuş çok yönlü bir şahsiyettir. Günümüzde daha ziyade tefsiriyle hatırlanan Elmalılı Hamdi Yazır’ın ilmî kariyerinin önemli bir bölümü fıkıh ilmine dair çalışmalarla geçmiş olmakla birlikte, onun fıkhî mesaisinin gereğince incelenmiş olduğu söylenemez. Başta fıkıh olmak üzere dinî ilimlerdeki yetkinliği yanında Fransızca üzerinden Batı felsefesini, hukukunu ve modern siyâsî düşünceyi takip eden çok yönlü bir âlim olarak Yazır’ın Cumhuriyet öncesinde fıkıh ilmine dair çeşitli yazılarında dile getirdiği düşünceler, o devirde gerek âlimlerin gerek aydınların konuyla ilgili düşünceleri arasında hususi bir önem taşır. Modernist olmayışı bakımından çağdaşı Reşid Rıza gibi düşünürlerden ayrılan Elmalılı, geleneği katı bir şekilde takip eden bir nakilci de değildir. İslâm medeniyetinin içinde bulunduğu krizin ve bu kriz vesilesiyle ulemâya düşen mesuliyetin tam mânasıyla farkında olan bir âlim-düşünür olarak Elmalılı’nın fıkhî mirasının özünü; fıkıh ilmini kendi bünyesine sadık kalarak geliştirmek, fıkhın bilimsel olgunluk ve tatbik kabiliyeti bakımından Batı hukukundan geri kalmayan zengin bir hukuk sistemi olarak devamlılığını sağlamak, modern bir toplumda ihtiyaç duyulan kanunları fıkıh geleneğine bağlı kalarak hazırlamak yönündeki zihnî çaba teşkil eder. Bu yazıda Elmalılı’nın belirli bazı fıkıh meseleleri hakkındaki görüşlerinden ziyade, genel olarak fıkıh ilmi hakkındaki bütüncül tasavvurları ortaya konulacak, II. Meşrutiyet’in ilanıyla başlayan yeni dönemde fıkıhtan beklediği işlevlere dair bazı gözlemler dikkatlere sunulacak, 1909 yılında Kanun-ı Esâsî’nin tadiline dair kaleme aldığı raporda yansıdığı şekliyle siyaset ve hukuk ilişkisine dair düşünceleri analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Elmalılı M. Hamdi Yazır
• fıkıh düşüncesi
• II. Meşrutiyet
• Mecelle
• kanunlaştırma
• sosyal Darwinizm

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup, kullanılan veriler literatür/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur

The Legal Thought of Elmalılı M. Hamdi Yazır

Öz

Elmalılı M. Hamdi Yazır (1878-1942) was a multifaceted figure who was influential in various fields during the first half of the 20th century. He served as a deputy and minister of endowments during the Second Constitutional Era, played an active role in the comprehensive amendment of the Constitution in 1909, and distinguished himself as a young Islamic scholar and thinker through his scholarly articles published in various journals of his time. During his years of seclusion in the Republican era, he wrote his commentary on the Quran, titled "Hak Dini Kur'an Dili" (The True Religion, the Language of the Quran). While primarily remembered today for his commentary, a significant portion of his scholarly career was dedicated to jurisprudence, and it cannot be said that his jurisprudential work has been adequately studied. Yazır, a multifaceted scholar who, alongside his expertise in religious sciences, particularly jurisprudence (fiqh), followed Western philosophy, law, and modern political thought through French, expressed his thoughts on fiqh in various writings before the Republic era. These thoughts hold a special significance among the opinions of scholars and intellectuals of that period. Distinguishing himself from contemporary thinkers like Rashid Riza by not being a modernist, Elmalılı was also not a rigidly traditionalist. As a scholar-thinker fully aware of the crisis facing Islamic civilization and the responsibility that fell upon the ulema (scholars) as a result, the essence of Elmalılı’s jurisprudential legacy lies in the intellectual endeavor to develop Islamic jurisprudence while remaining true to its own structure, to ensure its continuity as a rich legal system that is not inferior to Western law in terms of scientific maturity and practical applicability, and to prepare laws needed in a modern society while adhering to the tradition of Islamic jurisprudence constitutes a significant undertaking. This article will present Elmalılı’s holistic conceptions of Islamic jurisprudence in general, rather than his views on specific legal issues; it will highlight some observations regarding the functions he expected from Islamic jurisprudence in the new era that began with the proclamation of the Second Constitutional Era; and it will analyze his thoughts on the relationship between politics and law, as reflected in the report he wrote in 1909 concerning the amendment of the Constitution.

Anahtar Kelimeler

• Elmalılı M. Hamdi Yazır
• fiqh thought
• Second Constitutional Era
• Majalla (Ottoman Civil Code)
• legalization
• social Darwinism

Etik Beyan

This study does not require ethical committee approval as it is based on data obtained from the literature/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited

Kaynakça

1. Bilgin, Mustafa, “Hak Dini Kur’an Dili”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C 15, İstanbul 1997, s. 153-163.
2. Bilmen, Ömer Nasuhi, Büyük Tefsir Tarihi, Ankara, 1960.
3. Çankaya, Ali, Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, II, Ankara, 1968-1969.
4. Doğan, Atila, Osmanlı Aydınları ve Sosyal Darwinizm, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2006.
5. Fergan, Eşref Edip, “İslam İlim Alemi İçin Büyük Bir Ziya”, İTA Mecmuası, I/36, 1942, s. 2.
6. Hamevî, Gamzu Uyûni’l-Besâir, İstanbul 1290.
7. İbn Nüceym, el-Eşbâh ve’n-Nezâir, DKİ, Beyrut 1993.
8. İnal, İbnülemin Mahmud Kemâl, Son Hattatlar, İstanbul 1955.

9. Janet, Paul- Séailles, Gabriel, Tahlîlî Tarih-i Felsefe: Metâlib ve Mezâhib, (çev: Elmalılı M. Hamdi Yazır), İstanbul 1341.
10. Kara, İsmail, Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi I, Dergâh Yayınları, İstanbul 2001.
11. Köksal, Asım Cüneyd, Elmalılı M. Hamdi Yazır, İlke Yayıncılık, İstanbul 2017.
12. Mardin, Ebulula, Huzur Dersleri, II-III, İstanbul 1966.
13. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi (MMZC).
14. Osmanlı Vakıf Hukukuna Giriş: Ahkâm-ı Evkaf, (Haz. Hamdi Çilingir), Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul 2020.
15. Paksüt, Fatma, “Merhum Dayım Hamdi Yazır I-II-III”, Altınoluk, Nisan-Mayıs-Haziran, S. 74-75-1992, s. 76.
16. Yavuz, Yusuf Şevki, “Elmalılı Muhammed Hamdi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C 11, İstanbul 1995, 57-62.
17. Sempozyum, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır; Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1993.
18. Yazır, Elmalılı M. Hamdi, Hak Dini Kur’an Dili, (Haz. Asım Cüneyd Köksal&Murat Kaya), Ketebe Yayıncılık, İstanbul 2025.
19. Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Meşrutiyetten Cumhuriyete Makaleler, (Haz. Asım Cüneyd Köksal&Murat Kaya), Klasik Yayınları, İstanbul 2019.
20. Yazır, Elmalılı M. Hamdi, Osmanlı Anayasasına Dair, (Haz. Asım Cüneyd Köksal), Klasik Yayınları, İstanbul 2018.
21. Yazır, Elmalılı M. Hamdi, İrşâdü’l-Ahlâf fî Ahkâmi’l-Evkaf, İstanbul 1330.
22. Yazır, Mahmud Bedreddin, Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli, I. Kısım, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1972.