Osmanlı Taşrasında Eğitim Finansmanında Yerel Dayanışma: Perşembelik Geleneği

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Osmanlı taşrasında yaygın bir yerel dayanışma pratiği olan Perşembelik geleneğini sosyal yardımlaşma ve eğitim tarihi bağlamında ele alarak, sıbyan mekteplerinin malî sürdürülebilirliğindeki işlevini ortaya koymaktır. Çalışmanın temel hedefi, Perşembeliği yalnızca bireysel hayır anlayışı çerçevesinde değerlendiren bir uygulama olarak değil, yerel düzeyde kurumsal nitelik kazanan bir finansman ve dayanışma modeli olarak analiz etmektir. Araştırma nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş; arşiv belgeleri ile sözlü tarih ve mahallî anlatılar birlikte değerlendirilmiştir. Başlıca kaynak grubunu Osmanlı Arşivi’nde yer alan XIX. yüzyıla ait Evkaf Defteri oluşturmakta olup, özellikle H. 1269/M. 1853 tarihli kayıtlar esas alınarak Aydın Sancağı’na bağlı Ödemiş kazasındaki sıbyan mektepleri örneklem olarak incelenmiştir. Ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilen Hurufat Defterleri ile Perşembelik geleneğine ilişkin anlatılar ve telif-tetkik eserlerden istifade edilmiştir. Elde edilen bulgular, incelenen mekteplerin önemli bir kısmında öğretmen maaşlarının ve eğitim faaliyetlerinin Pençşenbelik adı altında öğrencilerden toplanan düzenli katkılar yoluyla sürdürüldüğünü göstermektedir. Bu durum, Perşembeliğin Osmanlı taşrasında geçici bir uygulama olmaktan ziyade, süreklilik arz eden yerel bir finansman mekanizması olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Perşembelik geleneği, Osmanlı taşrasında sosyal dayanışma, eğitim ve yerel ekonomi arasındaki ilişkiyi görünür kılan bir uygulama olarak sosyal ve eğitim tarihine önemli bir katkı sunmaktadır.

Keywords

• Osmanlı
• Ödemiş
• Perşembelik
• Eğitim
• Mektep

Local Solidarity in the Financing of Education in the Ottoman Provinces: The Perşembelik Tradition

Abstract

This study aims to examine the Perşembelik tradition an informal yet widespread local practice of solidarity in the Ottoman provinces within the context of social welfare and the history of education, and to reveal its role in ensuring the financial sustainability of sıbyan schools. The main objective is to analyze Perşembelik not merely as an expression of individual charity, but as a locally institutionalized model of financing and communal support. Adopting a qualitative research approach, the study combines archival documentation with oral history materials and local narratives. The principal source base consists of nineteenth-century Evkaf Registers preserved in the Ottoman Archives, with particular emphasis on records dated H. 1269 / A.D. 1853. Within this framework, sıbyan schools located in the district of Ödemiş, part of the Aydın Sanjak, are examined as a case study. In addition, Hurufat Registers held in the archives of the General Directorate of Foundations, as well as narrative accounts and relevant scholarly literature on the Perşembelik tradition, are utilized to support the analysis. The findings indicate that in a significant number of the schools examined, teachers’ salaries and educational activities were sustained through regular contributions collected from students under the designation of Pençşenbelik. This evidence suggests that Perşembelik operated not as a temporary or ad hoc practice, but as a continuous and structured local financing mechanism in the Ottoman provinces. Accordingly, the Perşembelik tradition emerges as an important practice that highlights the relationship between social solidarity, education, and the local economy, offering a meaningful contribution to Ottoman social and educational history.

Keywords

• Ottoman Empire
• Ödemiş
• Perşembelik
• Education
• School.

References

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) EV. d. (Evkaf-Evkaf Defterleri) 14979.
3. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
4. VGMA, (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi) HD. (Hurufat Defterleri) 538; 543; 541; 1076; 1144. Hadisler
5. Tirmizî, Savm ,44/745.
6. Tirmizî, Savm, 44/747.
7. Araştırma ve İnceleme Eserler
8. Akyüz, Y. (2000). Türk Eğitim Tarihi, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.

9. Ayata, S. (2011). Kırşehir Abdallarında İbadetler, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13, 105-122.
10. Barkan, Ö. L. (1942). Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler, Vakıflar Dergisi, 2, 279-386.
11. Bizbirlik, A. (2002). 16. Yüzyıl Ortalarında Diyarbekir Beylerbeyliği’nde Vakıflar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
12. Bulut, C. ve Savaş Yavuzçehre, P. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyokültürel Yapısı ile Mahalle, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 48, 281-301.
13. Bunsuz, İ. H. (2025). Kent İmgesi Bağlamında Şivlilik Geleneği, Millî Folklor, 19 (147), 53-66.
14. Cin, H. ve Akgündüz, A. (2011). Türk Hukuk Tarihi, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
15. Ekinci, A. Ve Asoğlu, İ. (2018). Osmanlı’da Sıbyân Mektepleri ve Urfa Örneği, A. Ekinci (Ed.), Osmanlı Urfası 1 içinde, İstanbul: Orient Basım Yayın, 333-344.
16. Ekinci, A. Ve Torkak, B. (2024). Atîk Şikâyet Defterleri’nde Urfa (Ruha) Vakıflarıyla İlgili Sorunlar, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26 (4), 1818-1838.
17. Ergenç, Ö. (1984). Osmanlı Şehrindeki “Mahalle”nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine, Osmanlı Araştırmaları, 4, 69-78.
18. Ersoy, A. F. Ve Dikici, E. (2018). Osmanlı Döneminde Sosyal Hizmet Faaliyetleri Yapan Bazı Kuruluşlar, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi, 53 (2), 576-594.
19. Ertem, A. (2011). Osmanlıdan Günümüze Vakıflar, Vakıflar Dergisi, 36, 25-65.
20. Genç, M. (2009). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
21. Günaltay Başak, M. (2020). Osmanlıdan Günümüze Sıbyan Mektepleri Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
22. Harvey, D. (2013). Sosyal Adalet ve Şehir, (M. Moralı, Çev.), İstanbul: Metis Yayınları.
23. İnalcık, H. (2022). Devlet-i ‘Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar III, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Karabay, M. (2019). Atasözleri ve Deyimlerimiz: Eşekten Perşembelik Umulmaz, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 117 (811), 74-80.
25. Kaya, M. Y. (2017). İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Aile Vakıfları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
26. Kılıç, M. (2021). Hurufat Defterlerine Göre Birgi Kazası (1691-1835), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Şanlıurfa.
27. Köprülü, M. F. (2005). İslâm ve Türk Hukuk Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi, Ankara: Akçağ Yayınları.
28. Kuş, A. (2025). Konya’nın Nevi Şahsına Münhasır Kütüphanecisi, Akademik Sayfalar, Hafız-ı Kütüp Hasan Yügrük Özel Sayısı-2, 24 (30), 466-473.
29. Kütükoğlu, M. S. (2020). Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisadî Yapısı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge: Cambridge University Press.
30. Ortaylı, İ. (2001). Osmanlı Toplumunda Aile, İstanbul: Pan Yayıncılık.
31. Özcan, T. (2002). Osmanlı Devleti’nde Eğitim Hizmetlerinin Finansmanı, H. C. Güzel vd. (Ed.), Türkler içinde, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1616-1625.
32. Özdemir, Ö. (2023). Osmanlı’da Bazı Vakıf Hizmetlerinin Değerler Eğitimi Açısından İncelenmesi, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 23 (2), 545-563.
33. Öztürk, N. (1995). Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Ankara: TDV Yayınları.
34. Polanyı, K. (1944). The Great Transformation, New York: Farrar & Rinehart.
35. Scott, J. C. (1976). The Moral Economy of the Peasant Rebellion and Subsistence in Southeast Asia, New Haven: Yale University Press.
36. Singer, A. (2012). İyilik Yap Denize At: Müslüman Toplumlarda Hayırseverlik, (A. Özdamar, Çev.), İstanbul: Kitap Yayınevi.
37. Tetik, A. Ve Korkmaz, A. (2022). Osmanlı Döneminde Sosyal Politika Uygulamaları, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27 (3), 423-443.
38. Thompson, E. P. (1971). The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century, Past & Present, 50 (1), 76-136.
39. Yediyıldız, B. (2003). XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (42), 479-486.
41. Zühdi, İ. (2012). Konya’nın Eski “Mahalle Mektepleri” Hayatından, İ. Kara ve A. Birinci (Haz.), Bir Eğitim Tasavvuru Olarak Mahalle/Sıbyan Mektepleri: Hatıralar, Yorumlar, Tetkikler içinde, İstanbul: Dergah Yayınları, 323-346.
42. İnternet Kaynakları
43. Demir, H. (2023). Kayseri’nin Unutulmaya Yüz Tutmuş Adeti: Perşembelik, https://www.kayseriolay.com/kayseri-nin-unutulmaya-yuz-tutmus-adeti-persembelik/104602/. Erişim Tarihi: 15/12/2025.
44. Gündoğdu, M. (2013). Son Sadaka Taşı Müze Beklemekte, https://anadoludabugun.com.tr/kose-yazisi/2025/son-sadaka-tasi-muze-beklemekte. Erişim Tarihi: 15/12/2025.
45. Gündoğdu, M. K. (2020). Aksinne (Aksinle) Mahallesi, https://www.konyapedia.com/makale/371/aksinne-aksinle-mahallesi. Erişim Tarihi: 05/12/2025.
46. Özata, M. (2014). Burdurlu Öğretmen Şevket Şener’in Eğitim Hatıraları, https://burdurtarihi.blogspot.com/2014/10/burdurlu-ogretmen-sevket-senerin-egitim.html. Erişim Tarihi: 05/12/2025.
47. Solmaz, M. (2022). VIII. İnançlarımız, Törelerimiz ve Kültürümüz, https://nuhmehmetsolmaz.com/bolum-viii-inanclarimiz-torelerimiz-ve-kulturumuz/. Erişim Tarihi: 17/12/2025.
48. Uslu, A. (2023). Perşembelik Götüremeyen Çocuk, https://irfandunyamiz.com/yazar-ali-uslu-pesembelik-goturemeyen-yetim-cocugun-duasi/. Erişim Tarihi: 03/12/2025.
49. Yıldız, A. (2025). Perşembelik! https://www.konyayenigun.com/persembelik. Erişim Tarihi: 05/12/2025.
50. Yücel, S. (2021). Malatya’yı Anlatan Anı Kitabı Nasıl Oluştu, https://www.yenimalatya.com.tr/makale/16758866/selami-yucel/malatyayi-anlatan-ani-kitabi-nasil-olustu. Erişim Tarihi: 16/12/2025.