Osmanlı Taşrasında Eğitim Finansmanında Yerel Dayanışma: Perşembelik Geleneği
Öz
Bu çalışmanın amacı, Osmanlı taşrasında yaygın bir yerel dayanışma pratiği olan Perşembelik geleneğini sosyal yardımlaşma ve eğitim tarihi bağlamında ele alarak, sıbyan mekteplerinin malî sürdürülebilirliğindeki işlevini ortaya koymaktır. Çalışmanın temel hedefi, Perşembeliği yalnızca bireysel hayır anlayışı çerçevesinde değerlendiren bir uygulama olarak değil, yerel düzeyde kurumsal nitelik kazanan bir finansman ve dayanışma modeli olarak analiz etmektir. Araştırma nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş; arşiv belgeleri ile sözlü tarih ve mahallî anlatılar birlikte değerlendirilmiştir. Başlıca kaynak grubunu Osmanlı Arşivi’nde yer alan XIX. yüzyıla ait Evkaf Defteri oluşturmakta olup, özellikle H. 1269/M. 1853 tarihli kayıtlar esas alınarak Aydın Sancağı’na bağlı Ödemiş kazasındaki sıbyan mektepleri örneklem olarak incelenmiştir. Ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilen Hurufat Defterleri ile Perşembelik geleneğine ilişkin anlatılar ve telif-tetkik eserlerden istifade edilmiştir. Elde edilen bulgular, incelenen mekteplerin önemli bir kısmında öğretmen maaşlarının ve eğitim faaliyetlerinin Pençşenbelik adı altında öğrencilerden toplanan düzenli katkılar yoluyla sürdürüldüğünü göstermektedir. Bu durum, Perşembeliğin Osmanlı taşrasında geçici bir uygulama olmaktan ziyade, süreklilik arz eden yerel bir finansman mekanizması olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Perşembelik geleneği, Osmanlı taşrasında sosyal dayanışma, eğitim ve yerel ekonomi arasındaki ilişkiyi görünür kılan bir uygulama olarak sosyal ve eğitim tarihine önemli bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Local Solidarity in the Financing of Education in the Ottoman Provinces: The Perşembelik Tradition
Öz
This study aims to examine the Perşembelik tradition an informal yet widespread local practice of solidarity in the Ottoman provinces within the context of social welfare and the history of education, and to reveal its role in ensuring the financial sustainability of sıbyan schools. The main objective is to analyze Perşembelik not merely as an expression of individual charity, but as a locally institutionalized model of financing and communal support. Adopting a qualitative research approach, the study combines archival documentation with oral history materials and local narratives. The principal source base consists of nineteenth-century Evkaf Registers preserved in the Ottoman Archives, with particular emphasis on records dated H. 1269 / A.D. 1853. Within this framework, sıbyan schools located in the district of Ödemiş, part of the Aydın Sanjak, are examined as a case study. In addition, Hurufat Registers held in the archives of the General Directorate of Foundations, as well as narrative accounts and relevant scholarly literature on the Perşembelik tradition, are utilized to support the analysis. The findings indicate that in a significant number of the schools examined, teachers’ salaries and educational activities were sustained through regular contributions collected from students under the designation of Pençşenbelik. This evidence suggests that Perşembelik operated not as a temporary or ad hoc practice, but as a continuous and structured local financing mechanism in the Ottoman provinces. Accordingly, the Perşembelik tradition emerges as an important practice that highlights the relationship between social solidarity, education, and the local economy, offering a meaningful contribution to Ottoman social and educational history.
Anahtar Kelimeler
