Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri

Fatma Ergün; Demirel Ergün

doi:10.31592/aeusbed.1596151

Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri

Öz

Savaş olgusunun etkileri, yalnızca doğrudan insan kayıpları ile sınırlı kalmayıp, çok boyutlu ve katmanlı bir tahribat sürecini ifade etmektedir. Savaşların ekolojik ve sosyoekonomik etkileri, çatışmanın süresine, kullanılan silah sistemlerinin (konvansiyonel, biyolojik, kimyasal veya nükleer) niteliğine, yoğunluğuna ve uygulama biçimlerine bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Savaş dinamikleri, yalnızca doğrudan çatışan tarafları değil, bölgesel ve küresel ölçekte jeopolitik gerilim alanları oluşturarak tüm uluslararası sistemin dengelerini etkilemektedir. Çatışma sonrasında ortaya çıkan çevresel tahribat ve ekonomik yıkım, temel insani ihtiyaçların karşılanmasında ciddi yapısal sorunlara neden olmaktadır. Yoğun çatışma süreçlerinde açığa çıkan hava kirliliği ve sera gazı emisyonları, yalnızca atmosferik sistemleri değil, aynı zamanda biyolojik ekosistemlerin yapısal bütünlüğünü de tehdit etmektedir. Habitat tahribatı, biyoçeşitlilik üzerinde geri dönüşümü olmayan yıkıcı etkiler meydana getirmektedir. Altyapı sistemlerindeki çökme ve su kaynaklarının kirletici unsurlarla kontaminasyonu, çevresel yıkımın derinliğini artıran kritik faktörler olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda, küresel barış ve ekolojik sürdürülebilirlik açısından birtakım stratejik yaklaşımlar zorunluluk arz etmektedir. Öncelikle uluslararası çatışmaların derhal sonlandırılması gerekmekte olup, toplumlar arası anlaşmazlıkların diplomatik müzakere süreçleriyle çözümlenmesi büyük önem taşımaktadır. Savaşların neden olduğu tahribatın onarımı, yalnızca fiziksel altyapının yeniden inşası ile sınırlı kalmamalı, aynı zamanda toplumsal travmaların iyileştirilmesini, sosyoekonomik sistemlerin yeniden yapılandırılmasını ve psikolojik rehabilitasyon süreçlerini de kapsamalıdır. Bu bağlamda, çok boyutlu ve disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmelidir. Bununla birlikte, bozulan ekolojik sistemlerin yeniden inşasına odaklı çevresel restorasyon projelerinin bilimsel ve teknolojik yöntemler kullanılarak uygulamaya konulması da kritik öneme sahiptir. Bu stratejik yaklaşımlar, insanlığın ortak geleceği için vazgeçilmez bir zorunluluk olarak görülmeli ve küresel ölçekte koordineli bir şekilde hayata geçirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akıllı, H. ve Dirikoç, A. (2015). Uydu kent Nevşehir’de göç çocukları. İdealkent, 6, 17, 252-269.
Alwaely, A. A., Al-qaralocy, H. N., Al-Asadi, K. A., Chaichan, M. T. ve Kazem, H. A. (2015). The environmental aftermath resulted from chemical bombardment of Halabja Territory for the period 1988-2014. International Journal of Scientific & Engineering Research, 6, 9, 40-44.
Arda, C. (2006). Nükleer silahlar ve radyasyon. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 63, 1, 139-144.
Atlas, R. M. (1998). The medical threat of biological weapons. Critical Reviews in Microbiology, 24, 3, 157-168. doi: 10.1080/10408419891294280.
Bakkaloğlu, A. (2021). Uluslararası göç yönetim ve entegrasyonu, Türkiye örneklemesi. The Journal of International Scientific Researches, 6, 2, 204-217.
Baş, M., Molu, B., Tuna, H. İ. ve Baş, İ. (2017). Göç eden ailelerin sosyo-kültürel ve ekonomik değişiminin kadın ve çocuk yaşamına etkisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6, 3, 1680-1693.
Brown, M. A. ve Brix, K. A. (1998). Review of health consequences from high‐, intermediate‐and low‐level exposure to organophosphorus nerve agents. Journal of Applied Toxicology, 18, 6, 393-408.https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1263(199811/12)18:6<393::AID JAT528>3.0.CO;2-0.
Bulut, E., Bulut, A., Yıldız, P. A ve Yıldız, A. (2017). Savaş içinde savaş; Tifüsle gelen ölüm. N. Kahraman, M. Turan, Ç. Dürüst, ve T. Yılmaz (Eds.). Uluslararası Savaş ve Kültür Sempozyumu Kongre Kitabı (s. 15-25). Amasya: KIBATEK Kıbrıs Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu.

Collier, P. (1999). On the economic consequences of civil war. Oxford economic papers, 51,1, 168-183.
Collier, P. (2000). Economic causes of civil conflict and their implications for policy.
Dere, İ. ve Demirci, E. (2023). Türkiye’de göçmen öğrencilerin eğitimde karşılaştıkları sorunlar. HUMANITAS-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11, INCSOS VIII özel sayısı, 108-135. https://doi.org/10.20304/humanitas.1239654.
Ekzayez, A., Flecknoe, M. D., Lillywhite, L., Patel, P., Papamichail, A. ve Elbahtimy, H. (2020). Chemical weapons and public health: assessing impact and responses. Journal of Public Health, 42, 3, e334-e342. https://doi.org/10.1093/pubmed/fdz145.
Eltringham, S. K. ve Malpas, R. C. (1993). The conservation status of Uganda's game and forest reserves in 1982 and 1983. African Journal of Ecology, 31, 2, 91-105. https://doi.org/10.1111/j.1365-2028.1993.tb00524.x.
Erkekoğlu, P., ve Koçer-Gümüşel, B. (2018). Kimyasal savaş ajanları: tarihçeleri, toksisiteleri, saptanmaları ve hazırlıklı olma. Hacettepe University Journal of the Faculty of Pharmacy, 38, 1, 24-38.
Formoli, T. A. (1995). Impacts of the Afghan–Soviet war on Afghanistan's environment. Environmental Conservation, 22, 1, 66-69. https://doi.org/10.1017/S0376892900034093.
Frischknecht, F. (2003). The history of biological warfare. Human experimentation, modern nightmares and lone madmen in the twentieth century. EMBO Reports, 4, 1, 47-52. https://doi.org/10.1038/sj.embor.embor849.
Ganesan, K., Raza, S. K. ve Vijayaraghavan, R. (2010). Chemical warfare agents. Journal of Pharmacy and Bio Allied Sciences, 2, 3, 166-178. doi: 10.4103/0975-7406.68498.
Gerges, M. A. (1993). On the impacts of the 1991 Gulf War on the environment of the region: General observations. Marine Pollution Bulletin, 27, 305-314. https://doi.org/10.1016/0025-326X(93)90038-L.
Gordon, M. R. (1989). Paris conference condemns the use of chemical arms. The New York Times, 12.
Hama, S. A., Al-Jaff, B. M. ve Mahmud, B. M. (2009). Common health complains among chemical bombardment survivors in Halabja. The 2nd Kurdistan Conference on Biological Sciences, 12, 1, 312-316.
Hanson, T., Brooks, T. M., Da Fonseca, G. A., Hoffmann, M., Lamoreux, J. F., Machlis, G., ... ve Pilgrim, J. D. (2009). Warfare in biodiversity hotspots. Conservation Biology, 23, 3, 578-587. https://doi.org/10.1111/j.1523-1739.2009.01166.x.
Henderson, D. A. (1998). War and Public Health. Barry S. Levy and Victor W. Sidel, eds. New York: Oxford University Press, Politics and the Life Sciences, 17, 1, 84-85. https://doi.org/10.1017/S0730938400025429.
Henderson, D. A. (1999). The looming threat of bioterrorism. Science, 283, 5406, 1279-1282. doi: 10.1126/science.283.5406.12
İlbasmış Tamer, S. ve Erdoğan Orhan, İ. (2024). Kimyasal silahlara ve biyoteröre karşı tedavide kullanılan uygulamalar. Ankara Üniversitesi Eczacilik Fakültesi Dergisi, 48, 2, 672-695. doi: 10.33483/jfpau.1363452.
Jones, R., Wills, B. ve Kang, C. (2010). Chlorine gas: an evolving hazardous material threat and unconventional weapon. Western Journal of Emergency Medicine, 11, 2, 151-156
Kane, H., ve Peterson, J. A. (1995). The hour of departure: forces that create refugees and migrants 125, Washington, DC: Worldwatch Institute.
Kılıç, S., (2006). Biyolojik silah olarak toksinler. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 63, 1, 85-106.
Lastumäki, A., Turja, R., Brenner, M., Vanninen, P., Niemikoski, H., Butrimavičienė, L., ... ve Lehtonen, K. K. (2020). Biological effects of dumped chemical weapons in the Baltic Sea: a multi-biomarker study using caged mussels at the Bornholm main dumping site. Marine Environmental Research, 161, 105036. https://doi.org/10.1016/j.marenvres.2020.105036.
Lawrence, M. J., Stemberger, H. L., Zolderdo, A. J., Struthers, D. P. ve Cooke, S. J. (2015). The effects of modern war and military activities on biodiversity and the environment. Environmental Reviews, 23, 4, 443-460. https://doi.org/10.1139/er-2015-0039.
Lin, S. M., Lee, Y., Chen, T. H. ve Lin, J. W. (2015). Habitat preference and management of a Chinese pond turtle population protected by the demilitarized Kinmen Islands. Journal of Herpetology, 49, 3, 399-404. https://doi.org/10.1670/14-012.
Mojabi, S. M., Navazi, A., Feizi, F. ve Ghourchi, M. (2010, September). Environmental impact of white phosphorus weapons on urban areas. International Conference on Environmental Engineering and Applications, 112-116. doi: 10.1109/ICEEA.2010.5596102.
Oliver, F. W. (1945). Dust-Storms in Egypt and Their Relation to the War Period, as Noted in Maryut, 1939-45. The Geographical Journal, 106, 1/2, 26-49. https://doi.org/10.2307/1790101.
Özdemir, Ç., Bozbıyık, A. ve Hancı, İ. H. (2001). Kimyasal silahlar: etkileri, korunma yolları. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 10, 298-300.
Plumptre, A., Hart, T., Vedder, A. ve Robinson, J. (2000). Support for Congolese conservationists. Science, 288, 5466, 617-617. doi: 10.1126/science.288.5466.617.
Schmaltz, F. (2006). Neurosciences and research on chemical weapons of mass destruction in Nazi Germany. Journal of the History of the Neurosciences, 15, 3, 186-209. https://doi.org/10.1080/09647040600658229.
Sidel, V. W. ve Levy, B. S. (2008). The health impact of war. International Journal of Injury Control and Safety Promotion, 15, 4, 189-195. https://doi.org/10.1080/17457300802404935.
Snoubar, Y. ve Karataş, K. (2015). Bir Sakatlık Nedeni Olarak Savaş, Çatışmalar ve Engelli Çocukların Hakları: Filistin Örneği. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 14, 1, 1-14.
Swintek, P. (2006). The Environmental effects of war. Student theses, 71, 1-17.
Talabani, J. M., Ali, A. I., Kadir, A. M., Rashid, R., Samin, F., Greenwood, D., ve Hay, A. W. M. (2018). Long-term health effects of chemical warfare agents on children following a single heavy exposure. Human & Experimental Toxicology, 37, 8, 836-847. https://doi.org/10.1177/0960327117734620.
Westing, A. H. (1984). Herbicides in war: the long-term ecological and human consequences.
Xu, S., ve Dodt, A. (2023). Nuclear bomb and public health. Journal of Public Health Policy, 44, 3, 348-359. doi: 10.1057/s41271-023-00420-x.
Yılmaz, A. G. ve Tatar, V. (2024). Nükleer silahların caydırıcılık gücü bağlamında Rusya-Ukrayna krizinin analizi. Journal of Interdisciplinary Innovation Studies, 4, 2, 200-209. https://doi.org/10.56723/dyad.1408023.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sosyoloji (Diğer)

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Fatma Ergün ^*
0000-0001-5587-1581
Türkiye

Demirel Ergün
0000-0002-4047-0512
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

28 Şubat 2025

Gönderilme Tarihi

4 Aralık 2024

Kabul Tarihi

8 Ocak 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 11 Sayı: Filistin Özel Sayısı

DOI

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1596151

IZ

https://izlik.org/JA52GM39KP

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Ergün, F., & Ergün, D. (2025). Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(Filistin Özel Sayısı), 150-162. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1596151

AMA

1.Ergün F, Ergün D. Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2025;11(Filistin Özel Sayısı):150-162. doi:10.31592/aeusbed.1596151

Chicago

Ergün, Fatma, ve Demirel Ergün. 2025. “Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (Filistin Özel Sayısı): 150-62. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1596151.

EndNote

Ergün F, Ergün D (01 Şubat 2025) Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 Filistin Özel Sayısı 150–162.

IEEE

[1]F. Ergün ve D. Ergün, “Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 11, sy Filistin Özel Sayısı, ss. 150–162, Şub. 2025, doi: 10.31592/aeusbed.1596151.

ISNAD

Ergün, Fatma - Ergün, Demirel. “Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11/Filistin Özel Sayısı (01 Şubat 2025): 150-162. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1596151.

JAMA

1.Ergün F, Ergün D. Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2025;11:150–162.

MLA

Ergün, Fatma, ve Demirel Ergün. “Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 11, sy Filistin Özel Sayısı, Şubat 2025, ss. 150-62, doi:10.31592/aeusbed.1596151.

Vancouver

1.Fatma Ergün, Demirel Ergün. Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 01 Şubat 2025;11(Filistin Özel Sayısı):150-62. doi:10.31592/aeusbed.1596151

Cited By

İNSAN HAKLARI VE SOSYAL HİZMETİN ORTAK DEĞERİ “İNSANLIK”: GAZZE SOYKIRIMI ÖRNEĞİ

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi

https://doi.org/10.59162/tihek.1681607