Kutadgu Bilig’de İktidar İnşası ve İnşa Sürecinin Devlet İşleyişine Etkileri

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 144 - 162 , 31.03.2026

Osman Özlü

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1673200

https://izlik.org/JA85HD43NE

Öz

Kutadgu Bilig, Türk-İslam eserleri arasındaki ilk ve en önemli temel eser olarak kabul edilmektedir. Eserde bilgi, akıl, zekâ, iyilik, kötülük gibi kavramların incellikle işlenmektedir. Bununla birlikte siyasal, toplumsal ve sosyo-ekonomik alanlara yönelik devletin işleyişinde etkili olan iktidar merkezli bir düzen anlayışının da eserde ön planda olduğu görülür. Siyasal iktidar ile devletin özdeşleştirildiği bu süreçte, siyasal iktidar kutsallaştırılmıştır. Siyasal iktidarın düşünce tarzı, devletin işleyişine yönelik her alanda ön plana çıkarılmaktadır. İnsan ile devlet arasındaki ilişkilerde siyasal iktidarın her alana kayıtsız-şartsız hâkim olduğu bu edilgen toplumsal anlayış, devlet işleyişinde belirleyici halededir. Eserde içkin halde olan bu düşünce tarzı, diğer Türk-İslam devletlerinde de etkili olmaya devam etmiştir. Eserle ilgili olarak pek çok çalışma olmakla birlikte Türk siyasal hayatında belirleyici hale gelen iktidar ile iktidar dışında kalan muhalefet dâhil diğer unsurların ilişkilerine yönelik bir düşünce tarzını ortaya koyan ve bunun siyasal, toplumsal ve sosyo-ekonomik alanlara yönelik düzenleyiciliğini inceleyen doğrudan bir çalışma yoktur. İşte bu makale, bir taraftan lideratürdeki bu eksikliği doldurmaya ve düzeltmeye çalışırken, diğer taraftan da Kutadgu Bilig’de iktidar ile iktidar dışında kalan muhalefet dâhil diğer unsurlara yönelik devlet işleyişindeki iktidar merkezli yaklaşımın ne olduğunu irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kutadgu Bilig , Devlet Felsefesi , Siyasal İktidar , Muhalefet , Meşruiyet.

Kaynakça

• Acun, F. (Güz 2005). Avrupa Birliği’nin Türkiye ile İlgili Belgelerinde Laiklik. Liberal Düşünce, 5 (9), 51-67.
• Akcan, A. (2020). Eski Türklerde Devlet Yönetiminde Hâkimiyetin İlahi Temelleri. Mecmua, (10), 303-321.
• Akbal, İ. (2013). Türkiye’de Siyasal İktidar-Muhalefet İlişkilerinde Muhalefete Tahammülsüzlüğün Aynası: Basın ve Tavsiyeler. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 9 (18), 31-49.
• Aliyev, R. (2020). Türk mitolojisi. Astana Yayınları.
• Altun, A., & Mazman, İ. (2020). Osmanlı İmparatorluğundan Türkiye Cumhuriyeti’ne İktidarların Meşruiyet Kaynakları. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (2), 465-482.
• Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig ve Türklük Bilgisi. Türk Kültür Yayınları.
• Arsal, S. M. (197). Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul Üniversitesi. Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Arslantaş, E. (2018). İslam Öncesi İle İlk Türk-İslam Devletlerinde Siyasi Yapı Ve Dış İlişkilerin Kıyaslanması. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (65), 7-27.
• Bal, Ş. (2017). Türk Kültüründe Egemenliğin Dinsel ve Mitolojik Kökleri. Milel ve Nihal, 14(1), 234-269.
• Bauman, Z. (2003), Modernlik ve Müphemlik, Ayrıntı Yayınları.
• Bayat, F. (2007). Mitolojiye Giriş. Ötüken Neşriyat AŞ.
• Bayındır, A. (2019). Selçuklularda vuku bulan taht kavgaları üzerine bir değerlendirme Melikşah dönemi taht kavgaları (1072-1092). Gaziantep University Journal of Social Sciences, 18 (1), 399-412.
• Boetie, Etienne de La (2018), Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev. (Çev: Mehmet Ali Ağaoğulları), İmge Kitabevi.
• Chi-Huei, H. (1986). Kutadgu Bilig ve Çin Askeri Taktiği. Beşinci Milletler Arası Türkoloji Kongresi, Tebliğler III. Türk Tarihi, Cilt:1, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• Cassirer, E. (1984). Devlet Efsanesi, (Çev: Necla Arat), Remzi Kitabevi.
• Çaylak, A. (2012). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de İktidar-Muhalefet İlişkileri. A. Çaylak, M. Dikkaya, C. Göktepe, & H. Kapu (Eds.). Türkiye’nin Politik Tarihi (4. Baskı) içinde (ss. 23-58). Savaş Yayınevi.
• Çetin, A. Y. (2015). Dede Korkut Kitabı’nda Baba, Oğul ve Baba-Oğul İlişkisi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 55-63.
• Çetin, H. (2010). Totaliter Soylu Gelenek, Kadim Yayınları.
• Çetin, H. (2012). Korku Siyaseti ve Siyaset Korkusu. İletişim Yayınları.
• Çetin, N. (2018). Türk Töresinde Askerliğin Yeri Ve Türkiye’de Askerliğe Bakış Açısında Meydana Gelen Değişmeler. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 161-175.
• Çilliler, Y. (2016). Türk Siyasal Hayatında Devlet ve Hikmet-İ Hükümet Geleneği. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13 (34), 416-430.
• Develi, H. (2006). Mutluluk bilgisi (Kutadgu Bilig). Alkım Yayınları.
• Dilaçar. A. (1988). Kutadgu Bilig İncelemesi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Divitçioğlu, S. (1987). Kök Türkler: Kut, Küç, Ülüg (2. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
• Divitçioğlu, S. (2000). Oğuz’dan Selçuklu’ya: Boy, Konat ve Devlet (2. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
• Doğan, N. (2002). Kutadgu Bilig’in Devlet Felsefesi-I. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (12), 77-94.
• Durç, S. A. (2010). Türk Muhalefet Geleneğinde Demokrat Parti. Mukaddime Dergisi, (1), 59-84.
• Dursun, D. (2012). Siyaset Bilimi (6. Baskı). Beta Yayınları.
• Enriquez, E. (2004). Sürüden Devlete Toplumsal Bağ Üzerine Psikanalitik Deneme, (Çev: Nilgün Tutal), Ayrıntı Yayınları.
• Ersever, H. (1993). Öğrenilmiş Çaresizlik. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 26(2), 621-632.
• Ertugay, F. (2012). Siyaset. H. Çetin (Eds.). Siyaset Bilimi (3. Baskı) içinde (ss. 3-28). Orion Kitabevi.
• Evcimen, Günsev, (1979), Batı Demokrasilerinde Kurumsallaşmış Muhalefet: İşlevleri ve Sorunları. Ord. Prof. Dr. Charles Crozat’ya Armağan, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Özel Sayı, 139-147.
• Freud, S. (2000). Bir Yanılsamanın Geleceği Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları. (Çev: Aziz Yardımlı), İdea Yayınları.
• Freud, S. (2017). Kitle Psikolojisi (4. Baskı). (Çev: Kâmuran Şipal), Say Yayınları.
• Freud, S. (2017a). Totem ve Tabu (4. Baskı). (Çev: Kâmuran Şipal), Say Yayınları.
• Göze, A. (2000). Siyasal Düşünceler ve Yönetimler (9. Baskı). Beta Yayınları.
• Hâcib, Y. H. (1985). Kutadgu Bilig. (Çev: Reşid Rahmeti Arat), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Heper, M. (2010). Türkiye’de Devlet Geleneği (3. Baskı). Doğu Batı Yayınları.
• Heywood, A. (2006). Siyaset. (Edt: Buğra Kalkan), Liberte Yayınları.
• İba, Ş. (1998). Ordu Devlet Siyaset (1. Baskı). Sezai Ekinci Matbaası.
• İnalcık, H. (1959). Osmanlılar’da Saltanat Verâseti Usûlü ve Türk Hâkimiyet Telâkkisiyle İlgisi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 14 (01), 69-94.
• Kafesoğlu, İ. (1980). Kutad-gu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (2005). Türk Milli Kültürü. Ötüken Yayınları.
• Karpat, K. H. (2011). Osmanlı’dan Günümüze Kimlik ve İdeoloji (4. Baskı). Timaş Yayınları.
• Karpat, K. H. (2013). Türk Siyasi Tarihi: Siyasal Sistemin Evrimi (3. Baskı). Çeviren: Ceren Elitez, Timaş Yayınları.
• Kaya, A. & Özlü, O. (2023). Ordu-Siyaset İlişkisi ve Darbeler. A. Kaya (Eds.). 1923’ten 2023’e Türkiye Siyaseti (1. Baskı) içinde (ss. 1-45). Akademisyen Kitabevi.
• Keskin, S., & Sönmez, M. F. (2015). Liderler ve Takipçileri: Siyasi Parti Liderlerinin Twitter Performansları ve Takip İlişkisi. Selçuk İletişim, 9 (1), 339-362.
• Machiavelli, N. (1997). Hükümdar, (Çev: Anita Tatlıer), Göçebe Yayınları.
• Mağat, M. (2020). Modernizmin Türk Devlet Algısına Etkisinde Bir Köken Tasavvuru Olarak Nizam-I Âlem Ülküsü. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (2), 193-202.
• Ögel, B. (2010). Türk Mitolojisi (5. Baskı). Cilt:1, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Okutan, E. (2014). Türkiye’de Siyasal Muhalefet. Selis Yayınları.
• Öğün, S. S. (2004). Türk Politik Kültürü. Alfa Yayınevi.
• Özlü, O. (2023). Türk Siyasal Hayatında Bir Şablon Arayışı: İktidar-Muhalefet Rolleri ve Değişmeyen Yapısal Özellikler – Koşullu Demokrasi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öztürk, R. (2011). İslam Düşüncesinde Kaderci Anlayışın Sosyal ve Kültürel Temelleri. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi, 9(1), 127-156.
• Platon. (1995). Devlet. (Çev: Sebahattin Eyüboğlu-M. Ali Cimcoz), Remzi Kitabevi.
• Polat, B. & Çöloğlu, R. (2023, Haziran-14-16). Türk Dünyası Destanlarından Türk Cihan Hâkimiyeti Anlayışına Bakış. (Ed. H.K., P.Y., M.S.). Almatı. X. Uluslararası Türk dünyası araştırmaları sempozyumu (ss. 501-508). Almatı: Kızdar Universiteti.
• Popper, K. (1994). Açık Toplum ve Düşmanları II, (Çev: Mete Tunçay-Harun Rızatepe), Remzi Kitabevi.
• Pusat, D. (1996). Ordu ve Siyaset: Militarizmin Tarihsel Sürekliliği. Nam Yayıncılık.
• Rousseau, J. J. (1996). Toplum Sözleşmesi. (Çeviren: A. Erenulu), Öteki Yayınları.
• Silahdaroğlu, F. (1996). Günümüz Türkçesiyle Kutadgu Bilig Uyarlaması. Kültür Bakanlığı Yay.
• Turgut, N. Y. (2014). Siyasal Muhalefet (2. Baskı). İmaj Yayınevi.
• Türk Dil Kurumu Sözlüğü, (2017), “Ehvenişer”, https://sozluk.gov.tr/, Erişim Tarihi:16.11.2017.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştirma Yöntemleri (10. Baskı). Seçkin Yayıncılık.