Arapçada Ümm/Anne ve Eb/Baba Lafızlarının Ayetler Işığında Leksikolojik ve Semantik Tahlili

Öz

Bu makale, Kur’an’daki aile tasavvurunun merkezinde yer alan “anne” ve “baba” lafızlarını, bu lafızların Arapça karşılıkları olan ümm (أُمّ) ve eb (أَب) kelimeleri üzerinden leksikolojik ve semantik açıdan incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, bu lafızların klasik sözlüklerde, erken dönem şiirlerde ve tefsirlerde çizdiği anlam evreninin nasıl ele alındığıdır. Makalenin özgün yönü, ebeveynlik konusunun yaygın fıkhî ve ahlakî yaklaşımlarından farklı olarak doğrudan bu lafızların kök anlamları ve Kur’an içi bağlamları çerçevesinde bütüncül bir çözümleme önermesidir. Makalede takip edilen metodoloji, iki aşamalı olarak tatbik edilmiştir. İlk aşamada klasik sözlükler ile Câhiliye ve Muhadram dönemleri şiirlerinden hareketle ümm ve eb lafızlarının leksikolojik verileri, anlam halkaları ve mecazî açılımları belirlenmiştir. İkinci aşamada ise bu bulgular, söz konusu lafızların geçtiği ayetlerde incelenerek kazandıkları çeşitli manalar ortaya konmuştur. Ulaşılan bulgular, ümm lafzının yalnızca biyolojik anneliği değil aynı zamanda “merkez, asıl ve kaynak” manalarını da içerdiğini göstermiştir. Nitekim ayetlerde geçen “ümmü’l-kurâ” ve “ümmü’l-kitâb” gibi örnekler, bu lafzın yöneliş ve kuşatıcılık fonksiyonunu açığa çıkarmaktadır. Eb lafzı ise kök düzeyinde “geçim sağlamak, terbiye etmek ve yön vermek” fiilleriyle ilişkilendirilmektedir. Bu bağlamda mezkûr lafzın Kur’an’da biyolojik babadan “ata ve manevî rehberlik” düzlemlerine kadar genişleyen çok boyutlu bir semantiğe sahip olduğu görülmektedir. Sonuç olarak ümm ve eb lafızları, “aidiyet ve yöneliş” zemininde birleşmekle birlikte ümm lafzı merkezîlik ve çekim alanı olma; eb lafzı ise himaye ve rehberliği temsil etmektedir. Bu tespit, Kur’an’daki aile tasavvurunun yalnızca biyolojik rollerle değil aynı zamanda merkez–çevre ve koruyucu-önder olma eksenleriyle kurulduğunu ortaya koymaktadır. Makale, lafız–anlam ilişkisinin tarihsel ve bağlamsal yönlerini birlikte değerlendirerek literatürdeki boşluğu doldurma çabası içindedir. Böylece gelecekte vâlide/vâlid gibi bu lafızların muadilleri üzerinde yapılacak karşılaştırmalı analizlere metodik bir zemin sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belagati
• anne
• baba
• leksikolojik ve semantik.

A Lexicological and Semantic Analysis of the Terms Umm (Mother) and Ab (Father) in Arabic in the Light of Qurʾanic Verses

Öz

This article examines the Qur’anic conception of the family by focusing on its two constitutive elements, “mother” and “father,” through a lexical and semantic analysis of their Arabic counterparts, umm (أُمّ) and ab (أَب). The central question of the study is how these terms are treated within classical lexicons, early Arabic poetry, and exegetical works, and what kind of semantic universe they delineate. The originality of the article lies in moving beyond the prevalent juridical and ethical approaches to parenthood and instead offering a comprehensive analysis grounded in the root meanings of these terms and their contextual functions within the Qur’an. The methodology of the study is twofold. First, the lexical data, semantic fields, and figurative extensions of umm and ab were identified on the basis of classical dictionaries and the poetry of the Jāhiliyyah and Mukhaḍram periods. In the second stage, these findings were compared with Qur’anic occurrences of the terms in order to uncover the layers of meaning they acquire in the language of revelation. The findings indicate that the term umm encompasses not only biological motherhood but also the notions of “center, origin, and source.” Expressions such as umm al-qurā and umm al-kitāb highlight its semantic function of orientation and comprehensiveness. The term ab, on the other hand, is linked at its root to the functions of “providing, nurturing, and guiding.” In the Qur’an, it extends from biological fatherhood to broader dimensions of ancestry and spiritual leadership. This demonstrates that umm embodies centrality and attraction, while ab signifies protection and guidance. Accordingly, the study shows that the Qur’anic vision of the family is constructed not merely on biological roles but also on conceptual axes such as center–periphery and protector–leader. By analyzing the historical and contextual dimensions of the word–meaning relationship, the article aims to fill a gap in the literature and to provide a methodological basis for future comparative studies on parallel terms such as wālida and wālid.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• mother
• father
• lexical analysis
• semantics.

Kaynakça

1. Adil, F. (2008). Şuarâü’l-câhiliyyune’l-evâil. Beyrut: Daru’l-meşrik.
2. Ahmed, Halîl b. (2003). Kitâbu’l-ayn, Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
3. Arıkan, A. (2017). Aileyi ilgilendiren bazı Kur’âni kavramların semantik analizi. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(1), 61-90.
4. Askerî, Ebû Hilâl (2007). Vücûh ve’n-nezâir. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye.
5. Bedr b. Hifan, Hırnık bint (1996). Dîvânu şi‘ri’l-Hırnık. Kahire: Dâru’l-kütübi’l-Mısriyye.
6. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (2000). Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. Dımeşk: Dâru’r-reşîd.
7. Câhız, Ebû Osmân Amr (1998). Beyân ve’t-tebyîn. Kahire: Mektebetü’l-hancȋ.
8. Cevherî, İsmâîl b. Hammâd (1984). Sıhâh. Beyrut: Dâru’l-ilmi li’l-melayin. Cürcanî, Seyyid Şerîf (1985). Kitâbu’t-ta‘rifat. Beyrut: Mektebetü Lübnan.

9. Çoban, M. (2019). Dini referanslarda ailenin sorumluluğu bağlamında çocuğun dini eğitimine dair bazı ilkeler. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(22), 181-196.
10. Durmuş, İ. (2019). Su‘lûk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. EK-2, ss. 528-530). TDV Yayınları.
11. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. (1964). Tehzibu’l-luğa. Kahire: Dâru’l-kavmiyyeti’l-Arabiyye.
12. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. (t.y.). Meʿânî’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Mısriyye li’t-te’lîf.
13. Fuad Abdülbâki, M. (1945). Mucemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, Kahire: Dâru’l-kütübi’l-Mısriyye.
14. Halebî, S. (1996). Umdetu’l-huffâz. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
15. Izutsu, T. (1966). Ethico-religious concepts in the Qur’an. Kanada: McGill University Press.
16. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. Hasen (1987). Cemheratu’l-luğa. Beyrut: Dâru’l-ilmi li’l-Melayin.
17. İbn Ebî Tahir, Tayfur (1908). Belâğatu’n-nisâ. Kahire: Matbaatu medraseti valideti Abbâs Evvel.
18. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn (1979). Mu‘cemu mekayisi’l-luğa. Dımeşk: Dâru’l-fikr.
19. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd (2012). Sünen. Beyrut: Dâru İbn Hazm.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn (t.y.). Lisânü’l-‘Arab. Kahire: Dâru’l-maarif.
21. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec (t.y.). Nüzhetü’l-aʿyüni’n-nevâzır fî ilmi’l-vücûh ve’n-nezâir. Beyrut: Müessesetü’r-risâle.
22. Kemâleddîn, Hazım Ali. (2008). Mu’cemu’l-müfredâti’l-müşteraki’s-sâmî fî’l-luğati’l-Arabiyye. Kahire: Mektebetu’l-edeb.
23. Kılıç, Y. (2025). Arapçada “Ḳ-ʿa-d” kökünün semantik tahlili. Konya: Kitap Dünyası.
24. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed (2006). Te’vilâtü’l-Kur’ân. İstanbul: Mizan Yayınları.
25. Maʿmer b. Müsennâ, Ebû Ubeyde (1961). Mecâzü’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetü’l-hancî.
26. Meydânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed (ts.). Mecma‘u’l-emsâl. Kahire: Dâru’l-marife.
27. Mukâtil b. Süleyman, Ebü’l-Hasen (2002). Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. Beyrut: Müessesetü’t-târîhi’l-Arabî.
28. Mustafavî, H. (2009). Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
29. Mühelhil b. Rebîa, Ebû Leylâ (1995). Dîvânu Mühelhil b. Rebîa. Dâru’l-âlemiyye.
30. Nehhâs, Ebû Ca‘fer (1988). Meʿânî’l-Kur’ân. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-kurâ.
31. Nesâî, Ebû Abdirrahmân (1986). Sünen. Halep: Mektebü’l-matbû‘âti’l-İslâmiyye.
32. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn (1981). Mefâtîhu’l-gayb. Dımeşk: Dâru’l-fikr.
33. Sâhib b. Abbâd, Ebü’l-Kasım (1994). Muhît fi’l-luğa. Beyrut: Alemü’l-kütüb.
34. Şenferâ, Sâbit b. Mâlik (2004). Şerhu şi‘ri’ş-Şenferâ. Dımeşk: Dâru’l-yenabi.
35. Şevki Yavuz, Y. (2003). Levh-i Mahfûz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 27, s. 151). TDV Yayınları.
36. Taberî, Ebû Ca‘fer (2001). Câmiʿu’l-beyân. Kahire: Dâru hicr.
37. Ubeyd, Ahmed Muhammed (2000). Şu‘arâu ‘Ummân fî’l-câhiliyye ve sadru’l-İslâm. Abu Dabi: Mecmeu’s-sekâfî.
38. Zeccâc, Ebû İshâk (1998). Meʿânî’l-Kur’ân ve iʿrâbuhû. Beyrut: Âlemü’l-kütüb.
39. Zemahşerî, Ebü’l-Kasım Mahmûd b. Ömer (1998). Keşşâf. Riyad: Mektebetül’l-ubeykân.
40. Zevzenî, Ebû Abdillâh. (1999). Şerhu’l-mu‘allakâtî’s-seb. Beyrut: Mektebetü’l-asriyye.