Hitit Aile Hukukunda Evlilik, Boşanma, Kölelerin Durumu ve Yasaklanan Eylemler

Öz

MÖ ikinci binyılın kadim imparatorluğu Hititler, yaşadıkları döneme damgasını vurmuştur. Anadolu tarihinin en önemli medeniyetlerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Çevresindeki birçok kültürü etkileyen ve onlardan etkilenen, böylelikle önemli bir kültür mirası bırakmış olan Hititler ile ilgili bilgilere çivi yazılı metinler aracılığıyla ulaşılmaktadır. Siyasi, ekonomik, sosyo-kültürel ve dini birçok farklı konunun zikredildiği Hitit metinlerinde bahsi geçen konulardan birisi de, aile hukukudur. Aile hukuku ile ilgili bilgilere genel olarak Hitit yasaları aracılığıyla ulaşılabilir. Hitit yasalarında, sırasıyla, söz, nişan, evlilik, boşanma gibi konulardan söz edilmekte ve yine aile hukukunu ilgilendiren, iç güveyisi hususu, kız kaçırma, evlatlık alma, miras gibi hususlarda da çeşitli bilgiler verilmektedir. Bunlara ek olarak, kimi belgelerde, kısmen de olsa, kölelerin Hitit aile hukukundaki durumundan söz edilmiştir. Ancak aile hukuku ile alakalı kölelerden söz eden belgeler, hür insanlarınkine nazaran çok daha azdır. Hitit kanunlarında aldatma, ensest ilişki gibi aile hukukuna ters düşen ve yasaklanan durumlardan da söz edilmiştir. Sonuç olarak; bu makalede, Hititlerde aile hukuku, bu hukuk ve kurallar çerçevesinde evlilik ve boşanma süreçleri, tüm bunlara ek olarak da kölelerin aile hukukundaki yeri ve yasaklı eylemler hakkında bilgiler verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Hitit aile hukuku
• evlilik
• boşanma
• kölelik
• yasaklanan eylemler.

Marriage, Divorce, the Status of Slaves, and Prohibited Acts in Hittite Family Law

Öz

The Hittites, an ancient empire of the second millennium BCE, left a significant mark on their era and are considered one of the most important civilizations in Anatolian history. Influencing and being influenced by many surrounding cultures, they contributed substantially to the region’s cultural heritage. Much of what is known about the Hittites comes from cuneiform texts, which offer insights into various aspects of political, economic, socio-cultural, and religious life. One of the topics addressed in these texts is family law. Information regarding family law is primarily derived from the Hittite laws. These laws include provisions related to engagement, betrothal, marriage, and divorce. Additionally, they contain various regulations concerning matters also pertinent to family law, such as uxorilocal marriage (marriage into the wife's household), abduction of women, adoption, and inheritance. Moreover, certain documents, albeit to a limited extent, mention the legal status of slaves within the framework of Hittite family law. However, sources discussing the family law as it pertains to slaves are significantly fewer compared to those concerning free individuals. Hittite laws also mention situations that are contrary to family law and prohibited, such as adultery and incest. Consequently, this article will provide information on family law among the Hittites, the processes of marriage and divorce within the framework of this law and these rules, and, in addition to all this, the place of slaves in family law and prohibited actions.

Anahtar Kelimeler

• Hittite family law
• marriage
• divorce
• slavery
• prohibited actions.

Kaynakça

1. Akdoğan, R. (2011). Huqqana Antlaşması (A nüshası) transkripsiyon ve tercümesi. Höyük, 4, 1-74.
2. Alp, S. (2011). Hitit Çağında Anadolu Çiviyazılı ve Hiyeroglif Yazılı Kaynaklar. Ankara: Tübitak.
3. Aslantürk, N. and Odabaş, Z. Y. (2021). Hititler’de evlilik ve evlenme geleneklerinin günümüz Anadolusu’na etkileri. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 353-370.
4. Balkan, K. (1948). Eti hukukunda içgüveylik. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 6/3, 147-152.
5. Balkan, K. (1973). İnandık’ta 1966 Yılında Bulunan Eski Hitit Çağına Ait Bir Bağış Belgesi-Eine Schenkungsurkunde aus der althethitschen zeit, gefunden in İnandık 1966. Ankara: Anadolu Medeniyetleri Araştırma Vakfı Yayınları 1.
6. Beckman, G. (1999). Hittite Diplomatic Texts. Atlanta: Society of Biblical Literature.
7. Bryce, T. (2003a). Hitit Dünyasında Yaşam ve Toplum. (Çev. M. Günay), Ankara: Dost Kitabevi.
8. Bryce, T. (2003b). Letters of the Great Kings of the Ancient Near East. London: Routledge.

9. Cengiz, T. (2022). Hititlerde diplomasi aracı olarak siyasi evlilikler. Archivum Anatolicum (ArAn), 16/2, 277-297.
10. Darga, A. M. (1992). Hitit Sanatı. İstanbul: Akbank Kültür ve Sanat Kitapları.
11. Darga, A. M. (2015). Anadolu’da Kadın On Bin Yıldır Eş, Anne, Tüccar, Kraliçe. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
12. Dinçol, A. M. (1990). Hitit yasalarının ana çizgileri ve Eski Önasya hukuku ile etkileşimi. Anadolu Araştırmaları 12, 83-100.
13. Friedrich, J. (1954). Hethitisches Wörterbuch. Carl Winter-Universitätsverlag: Heidelberg.
14. Friedrich, J. (1959). Die Hethitischen Gesetze. Leiden: Brill.
15. Gurney, O. R. (2001). Hititler. (Çev. P. Arpaçay), Ankara: Dost Kitabevi.
16. Güterbock, H. G. (1962). Further Notes on the Hittite Laws. Journal of Cuneiform Studies 16, 17-23.
17. Hoffmann, I. (1984). Der Erlaß Telipinus. Heidelberg: Carl Winter-Universitätsverlag.
18. Hoffner, H. A. (1997). The Laws of the Hittites, Leiden: Brill.
19. Hoffner, H. A. (2003). Daily life among the Hittites. R. Averbeck, M. W. Chavalas, and D. B. Weisberg (Eds.), Life and Culture in the Ancient Near East (95-118). Bethesda: CDL Press.
20. Hoffner, H. A. (2006). The Hittite degenitival adjentives šiela-, 2-ela and apella-. P. J. van den Hout (Eds.), The Life and Times of Hattušili III and Tuthaliya IV, Proceedings of a Symposium Held in Honour of J. De Roos (189-197), 12-13 December 2003 Leiden: Nederlands Instituut Vood Het Nabije Oosten.
21. https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/CTH/ (Portal Mainz, Erişim Tarihi: 02.10.2025).
22. Imparati, F. (1992). Hitit Yasaları. (Çev. E. Özbayoğlu), Ankara: İtalyan Kültür Heyeti. Karauğuz, G. (2018). Hitit Devleti’nin Siyasi Antlaşma Metinleri. Çizgi Kitabevi: Konya.
23. Mandacı, E. (2015). Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda aile hukukunda kadın (MÖ. 1950-1750). History Studies, 7/1, 81-94.
24. Masalcı Şahin, G. (2017). Hitit yasalarında kadının yeri. Bartın Üniversitesi Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi, 4/2, 134-143.
25. Murat, L. (2016). Anadolu’da Hitit Döneminde Kadın ve Önemi. (Ed. O. Köse), Geçmişten günümüze şehir ve kadın II içinde 73-80. Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
26. Otten, H. (1981). Die Apologie Hattusilis III.. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
27. Özgüç, T. (1958). Bitik Vazosu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16/1-2, 1-18.
28. Özgüç, T. (1988). İnandıktepe: Eski Tunç Çağının Önemli Bir Kült Merkezi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
29. Pringle, J. M. (1993). Hittite Kingship and Marriage. A Study Based on the Cuneiform Texts from 2nd Millennium Boğazköy. London: School of Oriental and African Studies.
30. Reyhan, E. and Cengiz, T. (2021). Hitit toplumunda aile ve çocuk. Arkeoloji ve Sanat, 166/166, 97-120.
31. Sipahi, İ. T. (2014). Son yıllardaki çalışmaların ve buluntuların ışığında Eski Hitit kabartmalı vazoları üzerine değerlendirmeler. Anadolu, 40, 21-43.
32. Sir Gavaz, Ö. (2012). Hitit kanunlarında hayvanlarla ilgili maddeler üzerine bir değerlendirme. Ekonomik Yaklaşım, 23/83, 93-106.
33. Süel, A. (1990). Hitit Kadının Hukuki Durumu. Uluslararası I. Hititoloji kongresi bildirileri (19-21 Temmuz 1990) içinde (239-253). Çorum: Uluslararası Çorum Hitit Festivali Komitesi Başkanlığı.
34. Tischler, J. (2001). Hethitisches Handwörterbuch. Innsbruck: Institut für Sprachen und Literaturen der Universität Innsbruck.
35. Yıldırım, T. (2008). New scenes on the second relief vase from Hüseyindede and their interpretation in the light of the Hittite representative art. A. Archi-R. Francia (Eds.). VI Congresso Internazionale di Ittitologia Roma in 837-850. Roma: CNR-Istituto de studi sulle civilta dell’egeo e del vicino oriente.