Ailede Eşlerin Hak ve Yükümlülükleri: Hukuki ve Sosyolojik Perspektiften Bir Değerlendirme

Öz

Toplumun temel birimi olarak aile bireylerin sosyal, ekonomik ve duygusal gereksinimlerini karşılayan en köklü kurumlardan biridir. Evlilik birliği içinde eşlerin sahip olduğu hak ve yükümlülükler, hem hukuki hem de sosyolojik açıdan büyük önem taşımaktadır. Tarih boyunca ailenin temelinin erkeklerin kadınlar üzerinde ayrıcalıklara sahip olmalarına olanak sağlayacak yapısal eşitsizliklere dayandığı görüşüne dayanmıştır. Bu noktada kültürel ve yasal düzenlemeler de kocanın hakları ve ayrıcalıkları üzerine kurulduğundan aile içinde erkekler kadınları kontrol altında tutmuş ve erkeklerin kadınlar üzerinde sahip olduğu bu güç erkek egemen ideoloji tarafından üretilen yasalar ve hukuk düzeni tarafından desteklenmiştir. Ne var ki kadınların toplumsal hayata katılımında görülen artış onların karşı karşıya kaldıkları bu eşitsizlikler noktasında bilinçlenmelerini sağlamıştır. Bu durum toplumsal ve hukuki bağlamda kadın ve erkeklerin aile içindeki hak ve yükümlülüklerinde bir değişim ve dönüşümü de beraberinde getirmiştir. Bu çalışma ile eşlerin hak ve yükümlülüklerinde meydana gelen değişim ve dönüşüm incelenirken hukuki çerçeve ve sosyolojik perspektif birleştirilerek toplumsal cinsiyet rolleri, eşlik ilişkileri ve toplumsal yapının evlilik üzerindeki etkisinin ortaya çıkarılması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• aile
• hak ve yükümlülükler
• toplumsal cinsiyet rolleri
• eşlik ilişkileri
• sosyoloji

Öz

The family, as the fundamental unit of society, constitutes one of the most established institutions through which individuals’ social, economic, and emotional needs are met. Within the framework of marriage, the rights and obligations of spouses hold considerable importance from both legal and sociological standpoints. Historically, the foundation of the family has been grounded in structural inequalities that granted men privileges over women. In this context, cultural norms and legal regulations have predominantly been structured around the rights and authority of the husband, thereby enabling male dominance within the familial sphere. The power asymmetry favoring men has been reinforced by legal systems and legislations shaped by patriarchal ideologies. However, the increasing participation of women in public and social life has led to a growing awareness of these inequalities. Consequently, this awareness has brought about significant changes and transformations in the distribution of rights and responsibilities between spouses in both legal and social contexts. This study seeks to analyze these shifts by integrating a legal framework with a sociological perspective, aiming to uncover the influence of gender roles, spousal dynamics, and broader social structures on the institution of marriage.

Anahtar Kelimeler

• family
• rights and obligations
• gender roles
• spousal relations
• sociology

Kaynakça

1. Akalın, A. ve Arıkan, Ç. (2010). 15-49 Yaş grubu kadınlarda aile içi şiddet sıklığı ve şiddetin depresyona etkisi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 1-10.
2. Akar, Y. (2018). Erkeklik ve iktidar: Erkeklik dinamiklerinin kadına yönelik bakış açısı Eskişehir’de yaşayan göçmenlerin ve Tatarların kadın algısı. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde.
3. Akbaş, A. (2024). Türkiye toplumunda evlilik ve aile: Sosyolojik-psikolojik perspektiften yakın ilişkiler. NOSYON: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 13, 131-153.
4. Akgül Gök, F. ve İl, S. (2017). Evli kadın ve erkeklerin toplumsal cinsiyet rolleriyle ilgili algılarının aile işlevlerine yansıması. Journal of International Social Research, 10(54), 523-533.
5. Akıncı, Ş. (2004). Medeni Kanun’da kadın ve aile. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(2), 15-30.
6. Akıntürk, T. ve Ateş, D. (2021). Türk Medeni Hukuku: Aile Hukuk (17. Baskı). İstanbul: Beta Yayınları.
7. Aktaş, G. (2013). Feminist söylemler bağlamında kadın kimliği: Erkek egemen bir toplumda kadın olmak. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 30(1), 53-72.
8. Aktaş, G. (2020). Toplumsal cinsiyet rollerinin televizyon dizilerine yansıması üzerine sosyolojik bir değerlendirme. Sosyolojik Bağlam Dergisi, 1(1), 1-12.

9. Ansay, S. Ş. (1952). Aile hukuku. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2-3), 20-32.
10. Arabacı, B. (2015). Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında cinsiyete dayalı işbölümü ve çalışan kadın. G. Ağrıdağ (Ed.), Türkiye’de ve dünyada kadın araştırmaları (ss.50-54) içinde. Adana: Çukurova Üniversitesi Basımevi.
11. Arı, Y. (2023). Aile kurumunun işlevleri nelerdir ve neden önemlidir? Sosyolojik bir araştırma. K. Ertaş (Ed.), İlahiyat alanında uluslararası araştırma ve değerlendirmeler (ss.128-139) içinde. Ankara: Serüven Yayınevi.
12. Atay, T. (2012). Çin işi Japon işi: Cinsiyet ve cinsellik üzerine antropolojik değiniler. İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Avşar, S. (2017). Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında tarihsel rollerini yitiren erkekliğin çöküşü: Küllerinden “yeni erkek” liğin doğuşu. Kadem Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(2), 224-241.
14. Ayan, M. E. (2015). Boşanma sonrası velayet düzenlemeleri ve çocuğun üstün yararı ilkesi. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19(2), 123–145.
15. Bayer, A. (2013). Değişen toplumsal yapıda aile. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(8), 101-129.
16. Bayraktutan, F. (2005). Aile içi ilişkiler açısından internet kullanımı. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
17. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste (R. Nice Çev.). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
18. Bozkurt, G. (1996). Türk kadınının hukuki durumu. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 12(34), 245-248.
19. Can, G. İ. (2023). Ataerkil döngü içerisindeki Türk aile hukuku alanında feminist hukuk düzenlemeleri. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(2), 599-617.
20. Cengiz, K., Tol, U. U. ve Küçükural Ö. (2004). Hegemonik erkekliğin peşinden. Toplum ve Bilim, 101(Güz), 50-70.
21. Ceylan, E. (2016). Yeni Türk Medeni Kanunu’na göre kadının hukuki durumu. İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(1), 75-125.
22. Connell, R. W. (2005). Masculinities (2. Baskı). California: Polity Press.
23. Çelik, C. (2010). Değişim sürecinde Türk aile yapısı ve din. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 8, 25-35.
24. Çelik, Ö. (2008). Ataerkil sistem bağlamında toplumsal cinsiyet ve cinsiyet rollerinin benimsenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
25. Çivilidağ, A. (2003). Anadolu Lisesi ve özel lise öğretmenlerinin iş tatmini, iş stresi ve algılanan sosyal destek düzeylerinin karşılaştırılmasına yönelik bir analiz. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
26. Dedeoğlu, S. (2000). Toplumsal cinsiyet rolleri açısından Türkiye’de aile ve kadın emeği. Toplum ve Bilim, 86(3), 139-170.
27. Dedeoğlu, S. (2009). Eşitlik mi ayrımcılık mı? Türkiye’de sosyal devlet, cinsiyet eşitliği politikaları ve kadın istihdamı. Çalışma ve Toplum, 2(21), 41-54.
28. Demir, P. Ö. (2005). Yasal mal rejimi çerçevesinde eşlerin aralarında yapabilecekleri sözleşmeler. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
29. Divac, U., Felici, M., Kršljanin, N., Lo Iacono, P., ve Stanimirović, V. (2023). Gender issues. D. Vujadinović, M. Fröhlich ve T. Giegerich (Eds.) Comparative legal history, gender-competent legal education (ss.15-56) içinde. İsviçre: Springer.
30. Doğan, A. (2016). Değerler Eğitimi açısından aile içi iletişimin çocuk üzerindeki etkisi. Journal of Turkish Studies, 11(12), 67-84.
31. Ebaugh, H. R. ve Chafetz J. S. (1999). Agents for cultural reproduction and structural change: The ironic role of women in immigrant religious institutions. Social Forces, 78(2), 585-612.
32. Elliot, F. R. (1985). The family: Change or continuity?. Londra: Macmillan Education.
33. Erdir, F. ve Eren, Z. (2022). Muğla türkülerinde kadınsılık ve erkeksilik özellikleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 2(2), 199-228.
34. Federici, S. (2012). Revolution at point zero: Housework, reproduction, and feminist struggle. New York: PM Press.
35. Genç Arıdemir, A. (2004). Tarihsel gelişim itibariyle Türk hukukunda evlilik birliğinin sona erdirilmesi ile mal rejimleri bakımından kadın- erkek eşitliği. A. Erman (Eds.), Prof. Dr. Ergun Özsunay’a Armağan (ss.1-26) içinde. İstanbul: Vedat Kitapçılık.
36. Giddens, A. (2012). Sosyoloji kısa fakat eleştirel bir giriş (4. Baskı, Ü. Y. Battal Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
37. Gümüş, M. (1993). Türk ailesi ve modernleşme. Istanbul Journal of Sociological Studies, 24, 85-90.
38. Hantrıas, L. ve Letabiler, M. (2014). Families and family policies in Europe. Londra: Routledge.
39. Hatemi, H. ve Serozan, R. (1993). Aile hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi.
40. Hatemi, H., Serozan, R. ve Arpacı, A. (2020). Aile hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık.
41. Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions and organizations across nations (2. Baskı). California: Sage Publications.
42. Hochschıld, A. R. ve Machung A. (1989). The second shift: Working parents and the revolution at home. New York: Viking.
43. Kadın Dayanışma Vakfı (2021). Boşanma Sürecinde Kadınların Karşılaştığı Hak Kayıpları Raporu, Ankara, https://www.kadindayanismavakfi.org.tr/wp-..content/uploads/2022/09/Faaliyet-Raporu-2021.pdf adresinden 07 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.
44. Kan, Ç. (2018). Kadına yönelik aile içi psikolojik şiddet ve toplumsal hukuki kodları. M. Gür, M. Ş. Güneş ve Ö. Bilen (Eds.), Aile eksenli şiddetten sosyal travmalara, (ss. 94-114) içinde. Hegem Yayınları: Ankara.
45. Karaca, B. G. (2017). Türk Hukukunda aile kavramı ve ailenin korunması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
46. Karslı, E. (2019). Modernleşme sürecinde çözülen aile yapısı ve kadının yeniden inşası. Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-14.
47. Kasapoğlu, M. A. (2018). Sosyolojik yaklaşımlar temelinde aile kuramları. M. Akyıldız (Ed.), Aile Sosyolojisi (ss. 2-27) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
48. Kılıç, F. ve Kılıç, Ü. (2023). Türk Aile Hukukunda ailenin korunması. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 19(2), 482-491.
49. Kır, İ. (2011). Toplumsal bir kurum olarak ailenin işlevleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 10(36), 381-404.
50. Könezoğlu, B. (2006). Aile ve ailenin korunması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
51. Kulaklı, E. (2018). Yoksulluk nafakası ve yoksulluk nafakasının süresi bağlamında bir mukayeseli hukuk incelemesi. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(2), 37-268.
52. Macıonıs, J. (2013). Sosyoloji (13. Baskı, V. Akan Çev.). Ankara: Nobel Yayın.
53. Moya, M., Expósito, F. ve Ruiz, J. (2000). Close relationships, gender, and career salience. Sex Roles, 42(9-10), 825-846.
54. Ozankaya, Ö. (1976). Toplumbilim (8. Baskı). İstanbul: Cem Yayınevi.
55. Özdamar, D. (2009). CEDAW sözleşmesi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
56. Öz, F. (2002). Yaşamın son evresi: Yaşlılık psikososyal açıdan gözden geçirme. Kriz Dergisi, 10(2), 17-28.
57. Özer, E. (2016). Evlilik doyumu ve çift ilişkisi. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
58. Özkaplan, N. (2009). Duygusal emek ve kadın işi/ erkek işi. Çalışma ve Toplum, 2(21), 15-24.
59. Parke, R. D. ve Buriel, R. (2008). Socialization in the family: Ethnic and ecological perspectives. W. Damon ve R. M. Lerner (Eds.), Child and adolescent development: An advanced course (ss.95-138) içinde. New Jersey: Wiley.
60. Pekel, E. (2019). Toplumsal cinsiyet rolleri ve kadının çalışma hayatındaki konumu. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 5(1), 30-39.
61. Reyhani Yüksel, S. (2014). Türk Medenî Kanunu bakımından kadın-erkek eşitliği. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18(2), 175-200.
62. Reyhani Yüksel, S. (2021). Yoksulluk nafakası ve süre sorunu. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 85-509.
63. Sancar, S. (2011). Erkeklik: İmkânsız iktidar. Ailede, piyasada ve sokakta erkekler (2. Baskı). İstanbul: Metis Yayınları.
64. Selman, A. (2018). Aile-din ilişkisi ve aile içi roller. Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi, 4(1), 13-20.
65. Sezerer Albayrak, E. (2015). Televizyon reklamlarında kadın imgesi kullanımı G. Ağrıdağ (Ed.), Türkiye’de ve dünyada kadın araştırmaları (ss. 117-123) içinde. Adana: Çukurova Üniversitesi Basımevi.
66. Şahinkaya, R. (1979). Psiko-sosyal yönleriyle aile. Ankara: Kardeş Yayınevi.
67. Şendoğan, R. (2024). Türkiye’deki dizilerde hegemonik erkeklik kurguları: “Gelsin hayat bildiği gibi” örneği. Nitel Sosyal Bilimler, 6(1), 100-125.
68. Şentürk, Ü. (2008). Aile kurumuna yönelik güncel riskler. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(14), 7-32.
69. TDK. https://sozluk.gov.tr/ adresinden 28 Şubat 2025 tarihinde alınmıştır.
70. Tekin Epik, M., Çiçek, Ö. ve Altay, S. (2017). Bir sosyal politika aracı olarak tarihsel süreçte ailenin değişen/değişmeyen rolleri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 17(38), 35-58.
71. Toprakcı Alp, G. (2018). Kadın girişimciliği ve sosyal sermaye: Antalya’da faaliyet gösteren kadın girişimciler üzerine bir araştırma. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
72. Turğut, F. (2017). Tarihsel süreçte aile kurumunun dönüşümü̈ ve geleceğine yönelik çıkarımlar. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 1(1), 93-117.
73. Türk Medeni Kanunu, 22 Kasım 2001 tarih ve 4721 sayılı Kanun, Resmî Gazete, 8 Aralık 2001.
74. Türk Kanunu Medenîsi, 17 Şubat 1926 tarih ve 743 sayılı Kanun, Resmî Gazete, 4 Nisan 1926.
75. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), (2021). İstatistiklerle kadın. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Kadin-2022-49668 adresinden 6 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.
76. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), (2023). İstatistiklerle kadın. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Kadin-2023-53675 adresinden 6 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.
77. Vatandaş, C. (2007). Toplumsal cinsiyet ve cinsiyet rollerinin algılanışı. Istanbul Journal of Sociological Studies, 35, 29-56.
78. Yaşar Ekici, F. (2014). Türk aile yapısının değişim ve dönüşümü ve bu değişim ve dönüşüme etki eden unsurların değerlendirilmesi. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), 3, 209-224.
79. Yeşildağ, E. (2008). Avrupa’da yasayan Türklerin aile yapıları ve entegrasyon (uyum) sorunları (Avusturya örneği). Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
80. Yüzer, İ. ve Demez, G. (2021). Ataerkil güç ilişkileri bağlamında baba-oğul etkileşimi. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 4(1), 15-34.
81. Zeybekoğlu, Ö. (2010). Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında Türk toplumunda erkeklik algısı. Felsefe ve Toplum Bilimlerde Diyaloglar, 3(1), 1-14.
82. Zeybekoğlu, Ö. (2013). Günümüzde erkeklerin gözünde babalık ve aile. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 297-328.