Mâtürîdîliğin Teşekkülünde Muhammed el-Pezdevî’nin Rolü ve Mezhebe Katkıları

Year 2025, Volume: 55 Issue: 2, 324 - 347, 30.12.2025

Hakan Yıldızhan , Lütfü Cengiz

https://doi.org/10.51121/akif.2025.89

https://izlik.org/JA66WD26GH

Abstract

İlim dünyasına birçok fikir adamı yetiştirmiş olan Mâverâünnehir toprakları, İslam kültürü açısından önemli bir yere sahiptir. Bu bölgede yetişen kelamcılar İmam-ı A'zâm Ebû Hanîfe 'nin din anlayışını, sistemli bir düşünce yapısına dönüştürmüşlerdir. Bölgede Ebû Hanîfe 'nin düşüncelerini sistemleştiren Ebû Mansûr el-Mâtürîdî aklı ön plana çıkaran din anlayışının gelişmesine katkı sağlamış, kendisinden sonra gelen ve kendilerini Hanefi-Mâtürîdî geleneğin temsilcileri olarak nitelendiren pek çok bilgin de bu din anlayışını benimsemiştir. Bu anlayışı benimseyip, İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîliğin gelişip-yayılmasını sağlayan bilginlerden birisi de Ebü’l-Yüsr Muhammed el-Pezdevî'dir. İlim çevreleri tarafından yeterince inceleme konusu edilmeyen Pezdevî’nin hayatı ve eserlerinin bilinmesi Mâtürîdîliğin teşekkül sürecini anlamak için oldukça önemlidir. Bu çalışmanın temel gayesi kelam geleneği içerisinde geri planda kalmış olan İmam Muhammed el-Pezdevî ve Mâtürîdî kelamına katkılarının incelenmesidir. Bu çalışma sonucunda Mâtürîdîliğin unutulmaya yüz tuttuğu bir dönemde Muhammed el-Pezdevî’nin yazdığı eserler, yetiştirdiği öğrenciler ve îfa ettiği kadılık görevi dolayısıyla halkın Mâtûrîdî ve Mâtürîdîliğe teveccühünü arttırarak mezhebin unutulmasını engellediği ve Mâtürîdîliğin yeniden inkişâfını sağladığı müşahede edilmiştir.

Keywords

Kelam , Mâtürîdîlik , Ebü’l-Yüsr , el-Pezdevî , Usûli’d-Din

Ethical Statement

Bu makale Lütfi Cengiz danışmanlığında tamamlanan “Ebu'l-Yüsr Muhammed el-Pezdevi'nin Maturidi Kelam Sistemine Katkıları” başlıklı yüksek lisans tez çalışmasından türetilmiştir.

Supporting Institution

Bu araştırma herhangi bir dış fon almamıştır.

The Role of Muhammad al-Bazdavi in the Formation of Maturidism and His Contributions to the Sect

https://izlik.org/JA66WD26GH

Abstract

The region of Māwarāʾ al-Nahr, which has raised many intellectuals in the world of scholarship, holds a significant place in Islamic culture. The scholars who grew up in this region transformed the religious understanding of Imam A'zam Abū Hanīfa into a systematic intellectual structure. Abû Mansûr al-Māturīdī, who systematized Abū Hanīfa's thoughts in the region, contributed to the development of an understanding of religion that emphasized reason, and many scholars of the Hanafi-Māturīdī tradition after him adopted this understanding. Abū al-Yusr Muhammad al-Bazdawi was one of the scholars who adopted this understanding and played a role in the development and dissemination of Māturīdī thought. The study of al-Bazdawi’s life and works, which have received insufficient attention from scholarly circles, is highly important for comprehending the formation process of Māturīdīism. The main purpose of this study is to examine Imam Muhammad al-Bazdawi, who has remained in the background within the kalām tradition, and his contributions to Māturīdī theology. As a result of this study, it has been observed that at a time when Māturīdism was on the verge of being forgotten, Muhammad al-Bazdawi increased public interest in Imām Māturīdī and Māturīdī thought, thereby preventing the school from falling into oblivion and enabling its renewed flourishing by increasing the public's trust in Māturīdī and Māturīdism through the works he wrote, the students he trained, and the qāḍī duty he performed.

Keywords

Kalām , Māturīdism , Abū al-Yusr , al-Bazdawi , Usūl al-Dīn

Ethical Statement

This article is derived from the master's thesis entitled "Contributions of Abu'l–Yusr Muhammad al-Bazdawi to Maturidi Theology (Kalam) System," completed under the supervision of Lütfi Cengiz.

Supporting Institution

This research received no external funding.

References

• Ak, Ahmet. Büyük Türk Alimi Mâturîdî ve Maturidilik. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
• Âmidî, Ebü’l-Hasen Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim. Gâyetü’l-Merâm fi İlmî’l-Kelâm. ed. Hasan Mahmud Abdullatif. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2004.
• Apak, Âdem. Ana Hatlarıyla İslam Tarihi 3. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2010.
• Aruçi, Muhammed. “Pezdevî, Ebü’l-Yüsr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/266-267. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Aydınlı, Osman. “Mezheplerin Oluşum Sürecinde Mevâlî’nin Rolü”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (30 Haziran 2003), 1-26. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititilahiyat/issue/7701/100880
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. et-Temhîd. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezhariyye li’t-Turâs, 2002.
• Baltacı, Cahid. İslam Medeniyeti Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2009.
• Bebek, Adil. “Ebü’l-Kâsım Abdullâh b. Ahmed b. Mahmûd el-Belhî el-Kâ’bî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/27. İstanbul: TDV Yayınları, 2021.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. el-İrşâd ilâ Kavâdi‘i’l-Edille. ed. Muhammed Yûsuf Mûsâ. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1950.
• Çetin, Osman. Türk-İslam Devletleri Tarihi. Bursa: Düşünce Kitabevi, 2013.
• Ebû Hanife, Nu‘man b. Sabit. el-Fıkhu’l-Ekber. ed. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV Yayınları, 1992.
• el-Eş’ari. Makalatü’l-İslamiyyin ve İhtilafü’l-Musallin. ed. Hellmut Ritter. Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 2005.
• Eş’ari, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne an Usûli’d-Diyâne. ed. Fuat Sezgin. Beyrut: Mektebetü’l-Meşrık, 1993.
• Eş’ari, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-Lüma fi’r-Red alâ Ehl-i’z-Zeyğ vel-Bid’a. ed. Muhammed Emin Dannâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-İktisâd fi’l-İ‘tikâd. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1962.
• Gölcük, Prof Dr Şerafettin. “Türkistanlı Bir Kelamcı:İmam Muhammet Pezdevi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (01 Şubat 1985). https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/19719/210784
• Gün, Faruk. “İmâmet Meselesi Bağlamında Fırkalaşma Problemi Mesâ’ilü’l-İmâme Örneği”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (30 Haziran 2024), 249-272. https://doi.org/10.17859/pauifd.1466004
• Gün, Faruk. “İman ve Küfür Pratikleri Üzerine Bir İnceleme: El-Mebsut Örneği”. Şarkiyat 16/1 (30 Haziran 2024), 185-207. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1436042
• Günel, Mehmet Emin. “Gayb Bilgisi Hakkında Kur’an’a Aykırı Yorumların Sebep Olduğu İnanç Problemleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49/49 (30 Haziran 2020), 107-136. https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/55813/738848
• Hamevî, Şihâbuddîn Ebi Abdullah Yâkût b. Abdillah. Mu’cemü’l-Buldân. 7 Cilt. Mısır: Dâru’s-Sadr, 2001.
• İbn Hümâm, Kemâlettin Ebû Şerif. Kitâbû’l-Müsâmera fî Şerhi’l-Musâyera. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyyeti li’t-Turas, 2006.
• İbn Kutluboğa, Ebü’l-Fedâ Zeyneddin Kâsım. Tâcu’t-Terâcim fî Tabakâti’l-Hanefiyye. Bağdat: Dârü’l-Kalem, 1962.
• İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed. Tabakâtü’l-kübrâ. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1958.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Mecmû‘u’l-Fetâvâ. Riyad: Mektebetü’l-Ma‘ârif, 1995.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdulhalim. Der’u Teârüzi’l-Akl ve’n-Nakl Muvâfakatü Sahihi’l-Menkul li-Sarihi’l-Ma’kul. ed. Muhammed Reşâd Sâlim. Riyad: Mektebetü’l-Maʿârif, 1991.
• İbnü’l-Esir, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerîm. el-Kâmil fi’t-Târih. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• Kâdî Abdülcebbar, Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. el-Muğni fi Ebvâbi’t-Tevhid ve’l-Adl. ed. Taha Hüseyn. 16 Cilt. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’t-Te’lif ve’t-Terceme, 1963.
• Kâdî Abdülcebbâr, Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerhü’l-Usûli’l-Hamse. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• Karadaş, Cağfer. Ana Hatlarıyla Kelam Tarihi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
• Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Ali Sultân Muhammed. Şerhu’l-Fıkhi’l-Ekber. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Kâtip Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-Zunûn ‘an Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
• Kitapçı, Zekeriya. Türkler Nasıl Müslüman Oldu? Ankara: Alya Yayınları, 2011.
• Koca-Bedir, Ferhat, Murteza. “Pezdevî, Ebü’l-Usr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/266-267. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kuraşi, Ebû Muhammed Muhyiddin Abdülkâdir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-Mudiyye. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Kutlu, Sönmez. İmam Maturidi ve Maturidilik. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
• Kutlu, Sönmez. Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Leknevi, Ebü’I-Hasen Muhammed. Kitâbü’l-Fevâidi’l-Behiyye fî Terâcimi’l-Hanefiyye. Mısır: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1906.
• Makdîsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekir. Ahsenü’t-Tekâsim fi’l-Ma’rifeti’l-Ekâlîm. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1909.
• Mangır, Abdullah. İmam Pezdevî’ye bazı itikadi görüşleri. Uludağ Üniversitesi, Master’s Thesis, 1999.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhid. ed. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İsam/İslam Araştırmaları Merkezi, 2005.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vilatü’l-Kur’an. Dımaşk: Daru’n-Nur, 1998.
• Nesefî, Ebü’l-Mûîn. Tabsıratü’l-Edille fi Usûli’d-Din. Dımaşk: Darü’l-Ferfur, 1993.
• Özarslan, Selim. Pezdevî’nin Kelami Görüşleri. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Pezdevî, Ebû’l-Yüsr Muḥammed. Ehl-i Sünnet Akâidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, Dördüncü baskı., 2013.
• Pezdevî, Ebû’l-Yüsr Muḥammed. el-Kitâb Fîhi Ma’rifetü’l-Huceci’ş-Şer’iyye. ed. Abdulkadir b. Yasin el-Hatib. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed. el-Muhassal. ed. Taha Abdurrahman. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1979.
• Saffâr, Ebû İshak İbrahim b. İsmail. Telhîsü’l-edille li-kavâidi’t-tevhîd. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2010.
• Semerkandi, Muhammed b. Muhammed. Ebû Seleme es-Semerkandi ve Akâid Risalesi. thk. Ahmet Saim Kılavuz. İstanbul: Emek Matbaası, 1989.
• Şahin, Necati. “Ehl-i Sünnet Kelamında Tekvin Sıfatı ile İlgili Tartışmalar ve Eş’arilerin Açmazları”. Akif 52/1 (30 Haziran 2022), 46-64. https://doi.org/10.51121/akif.2022.15
• Şehristâni, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdülkerim b. Ebi Bekir. el-Milel ve’n-Nihâl. Beyrut: Dâru’n-Nur, 1993.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh. Şerhu’l-Akâid en-Nesefiyye,. ed. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
• Topaloğlu, Bekir. Kelam İlmine Giriş. İstanbul: Damla Yayınevi, 2009.
• Toprak, Süleyman - Gölcük, Şerafettin. Kelam & Tarih-Ekoller-Problemler. Konya: Tekin Kitabevi, 2021.
• Turan, Osman. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2011.
• Usta, Aydın. Türklerin İslamlaşma Serüveni. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2010.
• Ünverdi, Veysi. “Eş’arî Kelâmında İmâmet Nazariyesi: Cüveynî Örneği”. Usul İslam Araştırmaları 29/29 (01 Temmuz 2018), 39-66. https://doi.org/10.56361/usul.512865
• Yıldızhan, Hakan. Ebü’l-Yüsr Muhammed el-Pezdevî’nin Maturidi Kelam Sistemine Katkıları. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Yücedoğru, Tevfik. Ehl-i Sünnet’e Giden Yolda İbn Küllâb ve Küllâbiyye Mezhebi. Bursa: Emin Yayınları, 2006.
• Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ. 20 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1992.