Religious Motifs in Kemal Tahir’s Works

Abstract

Religion, which has played a significant role in the lives of various societies throughout history, has long attracted the attention of writers and intellectuals, becoming a subject of diverse definitions, interpretations, and critiques. Kemal Tahir, who is one of the leading literary figures of Turkish Literature and is especially famous for his works in the novel genre, has included religion in his works both to describe his own intellectual framework and to reveal the prevailing religious perceptions of the society in which he lived. This study focuses on Kemal Tahir’s approach to religion and his religion-centered ideas based on his literary corpus. Centered on the main research question “Which religious themes and motifs are included in the works of Kemal Tahir, one of the leading writers of the Republican period?”, this study reveals the religious motifs in Kemal Tahir's works based on his world of thought and poet-sociologist identity and reveals his views on the relationship between religion and society. This study, located at the intersection of sociology of religion and sociology of literature, aims to reveal Kemal Tahir’s approach to religion in an objective way. In addition to the literature review method, qualitative method and document analysis technique were used in this study. As a result, it is understood that Kemal Tahir developed varying perspectives on religion in accordance with the socio-political conditions of his time. Notably, in his later works, it was concluded that he positioned religion as a part of social and cultural life.

Keywords

• Sociology of Religion
• Kemal Tahir
• Religion
• Society
• Religious Motifs

Kemal Tahir Eserlerinde Dini Motifler

Öz

Tarih boyunca birçok toplumun hayatında kendisine yer edinen din, aynı zamanda yazar ve aydınlar tarafından sürekli irdelenen bir konu olmuştur. Bu yönüyle birçok farklı tanımlamalarla, betimlemelerle ve eleştirilerle karşı karşıya kalmıştır. Türk Edebiyatının önde gelen edebiyatçılarından biri olup özellikle roman türünde verdiği eserler ile şöhret bulan Kemal Tahir de hem kendi düşünce dünyasını betimlemek hem de içinde bulunduğu toplumun din algısını açığa çıkartmak adına eserlerinde dine yer vermiştir. Bu çalışma, bizzat kendi eserlerinden hareketle Kemal Tahir’in dine yaklaşımını ve din merkezli fikirlerini konu edinmektedir. “Cumhuriyet döneminin önde gelen yazarlarından biri olan Kemal Tahir’in eserlerinde hangi dini tema ve motifler yer almaktadır?” temel araştırma sorusuna odaklanan bu çalışmada düşünce dünyası ve şair-sosyolog kimliğinden hareketle Kemal Tahir’in eserlerindeki dini motifler açığa çıkartılarak din-toplum ilişkisine dair görüşleri ortaya konmaktadır. Din sosyolojisi ile edebiyat sosyolojisi disiplinlerinin kavşak noktasında konumlanan bu çalışmada Kemal Tahir’in dine yaklaşımının objektif bir şekilde ortaya konması amaçlanmıştır. Literatür taraması yönteminin yanı sıra nitel yöntem ve doküman incelemesi tekniğinin kullanıldığı bu çalışmada sonuç olarak Kemal Tahir’in, içerisinde yaşadığı dönemin şartlarına göre dine karşı farklı bakış açıları geliştirdiği ve bilhassa hayatının son dönemlerine doğru yazdığı eserlerinde dini, sosyal kültürel hayatın bir parçası olarak konumlandırdığı bulgusuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Kemal Tahir
• Din
• Toplum
• Dini Motif

References

1. Akgül, Mehmet. “Türk Toplumunun Değişim Sürecinde Kamusal Alan ve Kadın”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (2000), 155-180.
2. Aydemir, Mehmet Ali. “Sunuş”. Toplumsal Tipler. ed. Mehmet Ali Aydemir. 8. İstanbul: Açılım Yayınları, 2016.
3. Bozdağ, İsmet. Kemal Tahir Sohbetleri (3. baskı). Ankara: Bilgi Yayınevi, 1980.
4. Coşkun, Sezai. Kemal Tahir Şahsiyeti, Eserleri, Fikirleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2006.
5. Coşkun, Sezai. Kemal Tahir’in Dili. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2000.
6. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin ABC’si. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1999.
7. Gündüz, Olgun. Türk Romanında Toplumsal Gerçeklik: Kemal Tahir Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2011.
8. Hüküm, Muhammed. Kemal Tahir Romanlarının Edebiyat sosyolojisi Açısından İncelenmesi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.

9. Hüküm, Muhammed. Şair-Sosyolog Kemal Tahir. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
10. K., Ömer Faruk. Türkiye’nin Ruhu Kemal Tahir. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018.
11. Kabaca, Elif. Kemal Tahir’in Din ve Toplum Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019.
12. Kahraman, Kemal. “Kemal Tahir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/228-229. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
13. Karaca, Alaatin. “Dragomanlar Ülkesinde Yerli Bir Aydın”. Kitap Zamanı 50 (2010), 45-52.
14. Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
15. Merriam, Sharan B. Nitel Araştırma -Desen ve Uygulama İçin Bir Rehber-. çev. Selahattin Turan. Ankara: Nobel Yayınları, 2015.
16. Öz, Asım. Kemal Tahir Kitabı: Bir Aydın Üç Dönem. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2021.
17. Özkırımlı, Atilla. “Kemal Tahir”. Türk Edebiyatı Ansiklopedisi, 3/472-744. İstanbul: Cem Yayınevi, 1987.
18. Özlük, Nuran. “Kemal Tahir’in Türk ve Dünya Edebiyatı’na Bakışı”. International Journal of Social Science 5/1 (2012), 295-344.
19. Sağlık, Şaban. “Kemal Tahir'de Kavramsal ve Eleştirel Düşünme Yöntemi”. Hece Dergisi 181 (2012), 26-45.
20. Solmaz, Bünyamin. “Dine Sosyolojik Bakış Açılarındaki Gelişmeler”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31 (2011), 29-53.
21. Tahir, Kemal. Batılaşma. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1992.
22. Tahir, Kemal. Bozkırdaki Çekirdek. İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.
23. Tahir, Kemal. Devlet Ana. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
24. Tahir, Kemal. Esir Şehrin İnsanları. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015.
25. Tahir, Kemal. Göl İnsanları. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015.
26. Tahir, Kemal. Karılar Koğuşu. İstanbul: İthaki Yayınları, 2005.
27. Tahir, Kemal. Köyün Kamburu. İstanbul: İthaki Yayınları, 2006.
28. Tahir, Kemal. Kurt Kanunu. İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.
29. Tahir, Kemal. Notlar 10 Osmanlılık - Bizans. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1992.
30. Tahir, Kemal. Notlar Çöküntü. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1992.
31. Tahir, Kemal. Notlar Sanat Edebiyat. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1989.
32. Tahir, Kemal. Notlar Sosyalizm/ Toplum ve Gerçek. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1992.
33. Tahir, Kemal. Sağırdere. İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.
34. Tahir, Kemal. Yorgun Savaşçı. İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.
35. Tekin, Mustafa. “Bir Sosyal Kontrol Aracı Olarak Ahilik ve Toplumsal Dinamikleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2006), 219-235.
36. Türk Dil Kurumu. Erişim 16 Mart 2025. https://sozluk.gov.tr/?ara=motif
37. Yavuz, Nevzat. Kemal Tahir‟in Siyasal ve Toplumsal Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi., 2000.
38. Yavuz, Yusuf Şevki. “Kader”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/58-63. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
39. Yiğit, İrfan. Türkiyeli Bir Aydın Kemal Tahir. Çorum Belediyesi Arşivi Yayınları, 2013.
40. Zeka, Semih. “Devlet Ana’da Din”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 5 (2016), 761-783.