Ebû Hanîfe’nin Osman el-Bettî’ye İkinci Mektubu: İnceleme, Tahkik, Tercüme

Öz

Bu makale, Ebû Hanîfe’ye nispet edilen ve Osman el-Bettî’ye hitaben yazıldığı belirtilen ikinci mektubun tahkik, tercüme ve kelâmî analizini konu edinmektedir. Çalışmada öncelikle mektubun aidiyeti ele alınmış; metnin lafız ve muhteva açısından Ebû Hanîfe’nin bilinen görüşleriyle ne ölçüde uyumlu olduğu incelenmiştir. Tahran Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî Kütüphanesi’nde bulunan tek yazma nüshaya dayanılarak yapılan değerlendirmede, mektubun Ebû Hanîfe’nin kelâmî mirasıyla yüksek derecede uyum gösterdiği belirlenmiştir. Sebezmûnî, Mekkî, Beşâğarî ve Bezzâzî gibi erken dönem Hanefî kaynaklarla olan benzerlikler dikkat çekicidir. Bununla birlikte klasik kaynaklarda Ebû Hanîfe ile Osman el-Bettî arasında doğrudan bu içerikle bir mektuplaşmaya dair bilgi bulunmaması, aidiyetin mutlak kesinliğini sınırlamaktadır. Mektup, Ebû Hanîfe’nin kader ve marifetullah anlayışını sistematik biçimde bir araya getirmesi ve fiil-irade ilişkisini dört ihtimal üzerinden tasnif etmesi açısından özgünlük taşımaktadır. Ayrıca Allah’ı bilmenin aklen zorunlu olduğuna yapılan vurgu, Ebû Hanîfe’nin akıl-vahiy ilişkisini erken dönemde epistemolojik bir çerçevede temellendirdiğini göstermektedir. Bu yönüyle eser, Ebû Hanîfe’nin kelâmî mirasının erken bir formunu temsil eden ve fikrî orijinalliğini görünür kılan önemli bir belge niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Ebû Hanîfe
• Osman el-Bettî
• Mektup
• Kader

Abū Ḥanīfa’s Second Epistle to ʿUthmān al-Battī: Analysis, Critical Edition, Translation

Abstract

This article examines the authenticity, translation, and theological analysis of the second letter attributed to Abū Ḥanīfa, addressed to ʿUthmān al-Battī. The study first considers the question of the letter’s authenticity, analyzing the extent to which its wording and content align with Abū Ḥanīfa’s known views. Based on the sole manuscript preserved at the Tehran Islamic Consultative Assembly Library, the analysis demonstrates a high degree of consistency with Abū Ḥanīfa’s theological legacy. Notable similarities are observed with early Ḥanafī sources such as Sebezmūnī, Makkī, Bašāgharī, and Bazzāzī. However, the absence of references to direct correspondence between Abū Ḥanīfa and ʿUthmān al-Battī in classical sources limits the possibility of asserting definitive authorship. The letter is particularly original in systematically presenting Abū Ḥanīfa’s understanding of divine decree (qadar) and knowledge of God (maʿrifat Allah), classifying the relationship between action and will into four possibilities. Its emphasis on the rational necessity of knowing God indicates an early epistemological framework through which Abū Ḥanīfa grounds the relationship between reason and revelation. In this respect, the work represents an early form of Abū Ḥanīfa’s theological legacy and constitutes an important document that highlights his intellectual originality.

Keywords

• Kalām
• Abū Ḥanīfa
• ʿUthmān al-Battī
• Letter
• Qadar

References

1. Abdülazîz el-Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. thk. Abdullah Mahmut Muhammed Ömer. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
2. Acar, Yusuf - Tekdamar, Çiğdem. “İbn Hıbbân’ın Ebû Hanîfe’yi Cerh Bağlamında Naklettiği Haberlerin Rivayet Değeri”. Akif 51/2 (Aralık 2021), 94-131.
3. Âmirî, Ebü’l-Hasen Muhammed b. Yûsuf. İnkâzü’l-beşer mine’l-cebr ve’l-kader (Resâilü Ebi’l-Hasan el-Âmirî ve şezerâtühü’l-felsefiyye içinde). thk. Sahbân Halîfât. Amman: Menşûrâtü’l-Câmiati’l-Ürdüniyye, 1988.
4. Aruçi, Muhammed. “er-Risâle”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/116-117. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
5. Bedir, Murtaza. “Osman el-Bettî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 459-460. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
6. Beşâğarî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Yahyâ. Şerhu Cümeli usûli’d-din. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa Koleksiyonu, 1648/2, 18a-168b.
7. Beşâğarî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Yahyâ. Keşfü’l-ğavâmiz fî ahvâli’l-enbiyâ. thk. Ahmed ed-Demenhûrî. Amman: Mektebetü’l-Ğânim, 2025.
8. Beyâzîzâde, Ahmed Efendi. İşârâtü’l-merâm min ibârâti’l-İmâm. thk. Yûsuf Abdürrâzık. el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2008.

9. Bezzâzî, Hâfızüddîn Muhammed b. Muhammed el-Kerderî. Menâkıb-ı Ebû Hanîfe: İmam-ı A’zam Ebû Hanîfe’nin Hayatı ve İlmî Mirası. çev. Osman Bayder. İstanbul: Misvak Neşriyat, 2023.
10. Bezzâzî, Hâfızüddîn Muhammed b. Muhammed el-Kerderî. Menâkıbü’l-İmâmi’l-Aʿzam Ebî Hanîfe. Haydarabad: Matbaatü Meclisi Dâireti’l-Maârifi’n-Nizâmiyye, 1904.
11. Cansız, Hasan. “Kelâmda Hikmet Teorileri ve Hikmet-İlahî Fiil İlişkisi”. Akif 53/1 (Haziran 2023), 1-20.
12. Demir, Abdullah. “Farklı Ebû Hanîfe Tasavvurları: Fakih ve Mütekellim Hanefîler Örneği”. IV. Uluslararası Şeyh Şa’ban-ı Velî Sempozyumu. ed. Cengiz Çuhadar vd. 1/643-658. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2017.
13. Ebû Hanîfe. el-Fıkhü’l-ebsat (el-Âlim ve’l-müteallim ve Risâletü Ebî Hanîfe ilâ Osman el-Bettî ile birlikte). Kahire: Matbaatü’l Envâr, 1949.
14. Ebû Hanîfe. er-Risâletü’s-Sâniye ilâ Osman el-Bettî (Mecmû’u kutubi ve resâil ve vesâye’l-İmâmi’l-A’zam Ebî Hanîfe içinde). thk. Ekrem Muhammed İsmail. Amman: Mektebetü’l-Ğânim, 2022.
15. Ebû Hanîfe. er-Risâletü’s-Sâniye ilâ Osman el-Bettî. İstanbul: Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, 587/10, 170b-174a.
16. Ebû Hanîfe. er-Risâletü’s-Sâniye ilâ Osman el-Bettî. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 690/1, 1b-6b.
17. Ebû Hanîfe. Risâletü Ebî Hanîfe es-sâniye ilâ Osman el-Bettî. Kitâbhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî, 28040/3, 15b-16a.
18. Ebû Hanîfe. Risâletü Ebî Hanîfe ilâ Osman el-Bettî (el-Âlim ve’l-müteallim ve el-Fıkhü’l-ebsat ile birlikte). thk. Zâhid Kevserî. Kahire: Matbaatü’l Envâr, 1949.
19. Ess, Josef van. Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra: Eine Geschichte des religiösen Denkens im frühen Islam. Berlin: Walter de Gruyter, 1991.
20. Ess, Josef van. Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam. çev. John O’Kane. Leiden: Brill, 2017.
21. Hüseynî, Muhammed b. Şerefiddîn. Mesâdıru ilmi’l-kelâmi’z-Zeydî. Riyâd: Dâru Fâris, 2022.
22. İbn Emîru Hâc, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. et-Takrîr ve’t-tahbîr. thk. Abdullah Mahmut Muhammed Ömer. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1999.
23. İbnü’l-Vezîr, Ebû Abdillâh İzzüddîn Muhammed b. İbrâhîm el-Yemânî. el-Avâsım ve’l-kavâsım fi’z-zeb ʿan sünneti Ebi’l-Kāsım. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
24. Korkmaz, Sıddık. “İnsan Fiillerinin Yaratılması Problemi -Kulların Fiileri Ve Yedi Mezhep Risalesi Örneği-”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41/41 (Haziran 2016), 15-38.
25. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Ahmet Vanlıoğlu. İstanbul: Mizan Yayınları, 2005.
26. Mekkî, Muvaffak b. Ahmed. Menâkıbü’l-İmâmi’l-Aʿzam Ebî Hanîfe. Haydarabad: Matbaatü Meclisi Dâireti’l-Maârifi’n-Nizâmiyye, 1904.
27. Öğük, Emine. “Mâtürîdî’nin Görüşleri Işığında Güven Toplumunun Oluşumuna Katkı Sunan Temel Unsurlar”. Akif 54/2 (Aralık 2024), 191-212.
28. Öztürk, Resul. “Maturîdi’nin Kelâm Sisteminde Allah’ı Bilme (Mârifetulllah) Meselesi”. EKEV Akademi Dergisi -Sosyal Bilimler- 9/24 (2005), 95-110.
29. Rudolph, Ulrich. Al-Maturidi und die Sunnitische Theologie in Samarkand. Leiden: Brill, 1997.
30. Rudolph, Ulrich. “Ebu Hanife’den Osmanlı el-Betti’ye Gönderilen İkinci Risale”. çev. Özcan Taşcı. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2014), 211-216.
31. Rudolph, Ulrich. Mâturîdî ve Semerkant’ta Ehl-i Sünnet Kelamı. çev. Özcan Taşcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
32. Sâbûnî, Nûreddîn Ahmed b. Mahmûd. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2013.
33. Sadıker, Ömer. “Bir Kelam Üç Yorum: Ebû Hanîfe’nin Yaratıcının Bilinmesine Dair Sözüne Farklı Yaklaşımlar”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 10/4 (2023), 702-716.
34. Saffâr, Ebû İshâk İbrâhim ez-Zâhid. Telhîsü’l-edille li-kavâʿidi’t-tevhîd. thk. Angelika Brodersen. Beyrut: el-Ma‘hedü’l-almânî li’l-ebhâsi’l-şarkiyye, 2011.
35. Sâlimî, Ebû Şekûr Muhammed b. Abdisseyyid. et-Temhîd fî beyâni’t-tevhîd. thk. Ömür Türkmen. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
36. Saymerî, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ali. Ahbâru Ebî Hanîfe ve ashâbih. thk. Ebul-Vefâ el-Afgânî. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 2. Basım, 1985.
37. Sebezmûnî, Abdullah b. Halîl. Keşfü’l-âsâri’ş-şerîfe fî menâkıbi’l-İmâm Ebî Hanîfe. thk. Latîfü’r-Rahmân el-Behrâicî el-Kâsımî. 2 Cilt. İstanbul: Mektebetu’l-İrşâd, 2021.
38. Şahin, Necati. “Ehl-I Sünnet Kelamında Tekvin Sıfatı Ile İlgili Tartışmalar Ve Eş’arilerin Açmazları”. Akif 52/1 (Haziran 2022), 46-64.
39. Şaşa, Mehmet. “İmâm-ı A’zam Ebû Hanîfe’nin Marifetullah Nazariyesi”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık2017), 179-198.
40. Şaşa, Mehmet. “Kelam Ekolleri Bağlamında Marifetullah’ın Vücûbiyet Kaynağı”. Artuklu Akademi 5/1 (Haziran 2018), 57-90.
41. Üsmendî, Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd. Lübâbü’l-kelâm. thk. M. Sait Özervarlı. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2019.
42. Üstüvâî, Sâid b. Muhammed. Kitâbü’l-İʿtikād. thk. Seyit Bahcıvan. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
43. Üstüvâî, Sâid b. Muhammed. Kitâbü’l-İʿtikād. Çorum: Hasan Paşa Yazma Eser Kütüphanesi, 1545/3, 76a-114b.
44. Yavuz, Yusuf Şevki. “Ebû Hanîfe”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/138-143. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
45. Zorlu, Cem. Âlim ve Muhalif: İmam-ı Azam Ebu Hanife’nin Siyasi Otorite Karşısında Tutumu. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2013.