The Problem of Theoretical Background and the Quest for a Paradigm in Religious Education in Türkiye
Abstract
This article examines the institutional trajectory of religious education in Türkiye together with its historical and intellectual background, offering a multidimensional analysis of the effects of the Westernization process on the discipline. The secular orientation that became more pronounced in educational thought with the modernization drive gaining momentum in the late Ottoman period grew increasingly visible at both the institutional and epistemic levels in the Republican era; in this context, religious education was relegated to the background in the instructional sphere as well as in intellectual debates. Although the field achieved academic institutionalization in the 1980s, it largely assumed a profile concentrated on instructional techniques, pedagogical formation, and behavioral change—an orientation shaped by legitimacy concerns generated by this historical context. Surveys of contemporary literature indicate that the theoretical, conceptual, and philosophical/intellectual dimensions of religious education remained secondary for a long period, while practice-oriented studies and curriculum/application-centered research have continued to dominate. It is also observable that the rich corpus stemming from the Qur’an and Hadith and from the lines of kalām, Islamic philosophy, and Sufism has, in the literature, generally received only limited visibility. This dominant orientation has constrained the production of the field’s own theoretical reflection and has exposed the discipline to the risk of internalizing modern pedagogical frameworks without adequate critical scrutiny. Against this backdrop, the article contends that understanding religious education predominantly through practical problems or instructional techniques narrows the intellectual horizon of the field; instead, it argues for a repositioning grounded in philosophical, theological, and cultural foundations. The need in question is informed by an authentic intellectual orientation rooted inTürkiye’s own tradition of thought. It must be underscored, however, that the aim is not to construct a paradigm, but to render visible the need for such a paradigm and to invite reflection in that direction. The invitation is to highlight the possibility of a ground nourished by principles and categories available in the Islamic intellectual tradition, and to reopen for discussion the field’s language, conceptual universe, and axiological horizon. Accordingly, the article examines the relationship and tension between the historical background and the prevailing course of literature; it problematizes the reduction of religious education to the matter of instruction and places on the agenda the possibilities of repositioning the discipline along a distinctive intellectual trajectory. In this regard, it proposes for religious education in Türkiye a horizon for a critical yet constructive search for a paradigm that remains in living contact with the resources of its own geography and tradition.
Keywords
Türkiye’de Din Eğitiminin Kuramsal Arka Plan Sorunu ve Paradigma İhtiyacı
Öz
Bu çalışma Türkiye’de din eğitiminin kurumsal serencamını tarihsel ve düşünsel arka planlarıyla birlikte ele alarak Batılılaşma sürecinin disiplinin üzerindeki etkilerini çok boyutlu biçimde analiz etmektedir. Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren ivme kazanan modernleşme iradesiyle birlikte eğitim anlayışında seküler tutum belirleyici olmuştur. Bu yönelim Cumhuriyet yıllarında kurumsal ve zihinsel düzlemde daha görünür hale gelmiş, din eğitimi hem öğretim sahasında hem de entelektüel tartışmalarda geri plana itilmiştir. 1980’lerde akademik bir çatı altında kurumsallaşabilen din eğitimi, bu tarihsel bağlamın sebebiyet verdiği meşruiyet kaygısıyla büyük ölçüde öğretim teknikleri, pedagojik formasyon ve davranış eksenine yoğunlaşmış bir alan görünümü kazanmıştır. Güncel literatürün eğilimlerini tarayan çalışmalar din eğitiminin kuramsal ve kavramsal katmanlarının uzun süre ikincil planda kaldığını; buna karşılık pratik odaklı incelemeler ile müfredat/uygulama merkezli araştırmaların günümüzde de öne çıktığını göstermektedir. Başta Kur’an-ı Kerim ve hadis olmak üzere temel İslami kaynaklar ile İslam düşüncesinin kelâm, felsefe, tasavvuf çizgisinde biriken zengin mirasının literatürde sınırlı bir görünürlükte kaldığı izlenmektedir. Alanın kendi kuramsal refleksiyonunu üretmesini zorlaştıran bu baskın yönelim disiplini modern pedagojik kavram ve çerçevelerin çoğu kez yeterli eleştirel süzgeçten geçirilmeden içselleştirilmesi riskiyle baş başa bırakmıştır. Tüm bunlardan hareketle elinizdeki metin din eğitiminin, tek başına uygulama sorunları veya öğretim teknikleri üzerinden anlaşılmasının alanın düşünsel ufkunu sınırlandıracağını; bunun yerine felsefi, teolojik ve kültürel temellere yaslanan bir yeniden konumlandırmaya olan gereksinimi tartışmaktadır. Söz konusu ihtiyaç Türkiye bağlamında imkanlarını kendi düşünce mirasından alan sahici ve yerli bir yönelişten mülhemdir. Ancak belirtmek gerekir ki çalışmanın amacı bir paradigma kurmak değil, böyle bir paradigmaya duyulan ihtiyacı görünür kılmak ve bu doğrultuda düşünmeye davet etmektir. Bu davet düşünce mirasımızın sunduğu ilkeler/kategorilerden beslenecek bir zeminin mümkün olduğuna dikkat çekmeye; alanın kendi dilini, kavram dünyasını ve değer ufkunu yeniden tartışmaya açmaya ilişkindir. Dolayısıyla makale tarihsel arka plan ile literatürün mevcut seyri arasındaki ilişkiyi/gerilimi irdeleyerek din eğitimini öğretim bahsine indirgenmeden konuşmanın imkanını sorgulamaktadır. Yanı sıra disiplinin özgün bir düşünsel hat üzerinden yeniden konumlanmasının olanaklarını gündeme getirmektedir. Bu çerçevede metin, Türkiye’de din eğitimi alanına kendi coğrafyasının ve geleneğinin kaynaklarıyla temas halinde, eleştirel ama yapıcı bir paradigma arayışı ufkunu teklif etmektedir.
Anahtar Kelimeler
Bu makale “I. Uluslararası Din ve Yenilik Sempozyumu”nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Batı’dan Doğu’ya: Din Eğitimi Anabilim Dalı’nda Paradigma Arayışı” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş halidir.
This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “From West To East: The Quest For A Paradıgm In The Department Of Relıgıous Educatıon”, orally delivered at the “1st Internatıonal Sympozıum On Relıgıon And Innovatıon.”
