Osmanlı Mimarlık Tarihinde Yapı Türü Olarak Zaviye ve Fetret Dönemi Zaviyeleri

This article focuses on the examples of multifunctional zawiyas, one of the unique building types of Early Ottoman architecture, constructed during the Interregnum Period. These zawiyas, which developed as a distinctive architectural form influenced by political and social developments since the establishment of the Ottoman Empire, characterize the early period of Ottoman architecture. Built between the early 14th century and the mid-15th century, these zawiyas were either located at the center of complexes constructed in the name of sultans or stood alone on the outskirts of cities. However, terminological discussions regarding these structures remain unresolved. In this context, the zawiyes of the Interregnum Period are also part of this terminological ambiguity. The Interregnum Period (1402–1413), which started with the struggle for the throne between Emir Süleyman, Musa Çelebi, İsa Çelebi and Çelebi Mehmet, the princes of Bayezid I (Yıldırım) following the Battle of Ankara, does not attract architectural attention as a period dominated by political and administrative chaos. However, when the buildings and documents of the period are analysed, it is understood that construction activities continued. The Yakup Pasha Zawiyah in Amasya and the Hamza Bey Zawiyah in Tokat, both constructed during the Interregnum Period and surviving to the present day, stand out as multifunctional zawiyas structures in early Ottoman architecture, where the characteristic features of Ottoman architecture began to take shape. These two zaviyes, built in Çelebi Mehmet’s domain by two administrators loyal to him, exhibit simple and unpretentious architectural features, serving as examples for understanding the impact of the social conditions of the period on architecture. The original endowments of the buildings examined in this study reveal that zawiyas were built as charitable institutions with the mission of serving everyone without discrimination, and this understanding is important in terms of reflecting the architectural identity specific to this type of building within the framework of the social and cultural conditions of the period. It is understood that these buildings, which are now used as mosques, were originally zawiya structures open to the public with functions such as gathering, administration, worship, education, free food and accommodation.

Bu makale, Erken Osmanlı mimarlığının özgün yapı türlerinden biri olan çok işlevli zaviyelerin, Fetret Dönemi'nde inşa edilen örneklerine odaklanmaktadır. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan itibaren siyasi ve toplumsal gelişmelerin etkisinde özgün bir mimari form olarak gelişen söz konusu zaviyeler, erken dönem Osmanlı mimarisini karakterize ederler. 14. yüzyılın başlarından 15. yüzyılın ortalarına kadar sultan adına inşa edilen imaretlerin merkezinde konumlanan ya da kentlerin çeperlerinde tek başına yer alan bu zaviyelerle ilgili terminolojik tartışmalar hala netlik kazanmamıştır. Bu bağlamda Fetret Dönemi zaviyeleri de bu terminolojik belirsizliğin dışında tutulamamaktadır. Ankara Savaşı’nın ardından I. (Yıldırım) Bayezid’in şehzadeleri Emir Süleyman, Musa Çelebi, İsa Çelebi ve I. (Çelebi) Mehmet arasında ki taht mücadelesi ile başlayan Fetret Dönemi (1402-1413) siyasi ve idari karmaşanın hâkim olduğu bir süreç olarak mimari açıdan dikkat çekmez. Ancak döneme ait yapılar ve belgeler incelendiğinde inşa faaliyetlerinin devam ettiği anlaşılmaktadır. Fetret Dönemi’nde inşa edilmiş olan ve günümüze ulaşan Amasya Yakup Paşa Zaviyesi ve Tokat Hamza Bey Zaviyesi, Osmanlı mimarisinin karakteristik özelliklerini oluşturmaya başladığı erken dönem mimarisinde çok işlevli zaviye yapıları olarak öne çıkar ve dönemlerine özgü bir nitelik taşır. Çelebi Mehmet’in egemenlik bölgesinde, ona bağlı iki yönetici tarafından yaptırılan, yalın ve gösterişten uzak mimari özellikler sergileyen bu iki zaviye, dönemin toplumsal koşullarının mimariye etkilerini tespit etmek açısından örnek oluştururlar. Bu çalışma kapsamında incelenen yapıların özgün vakfiyeleri, zaviyelerin hayır kurumu olarak ayrım gözetmeksizin herkese hizmet etme misyonuyla inşa edildiğini ortaya koymakta ve bu anlayışın, dönemin toplumsal ve kültürel koşulları çerçevesinde bu yapı türüne özgü mimari kimliği yansıtması açısından önem taşıdığını göstermektedir. Günümüzde cami olarak kullanılan bu yapıların kuruluşlarında toplanma, yönetim, ibadet, eğitim, ücretsiz yemek ve konaklama gibi işlevlerle halka açık zaviye yapıları olduğu anlaşılmaktadır.