Kerim Tahirzade Behzat’ın Eserlerinde Sanâyi-i Nefîse Mektebi İzleri

Rıza Şah’ın İran’da gücü ele geçirmesiyle başlayan Birinci Pehlevi Dönemi’nin öne çıkan mimarlarından biri olan Kerim Tahirzade Behzat, bu ülkede birçok yapı tasarlamıştır. Osmanlı Devleti’nde mimarlık eğitimi aldıktan sonra Berlin’de öğrenimine devam eden Kerim Tahirzade, farklı coğrafyalarda edindiği deneyimleri İran’da uygulama fırsatı bulmuştur. Onun mimari üretimleri ve yazın hayatı, bulunduğu farklı ülkelerdeki kültürel ve akademik çevrelerin etkisiyle çok yönlü bir özellik kazanmıştır. Bu doğrultuda mimarlık eğitimi aldığı Sanâyi-i Nefîse Mektebi ve II. Meşrutiyet sonrası İstanbul’daki mimari ortam, eserlerinde gözlemlenebilen önemli izler bırakmıştır. Bu çalışmada, Kerim Tahirzade Behzat’ın metinleri ve mimari üretimlerinde Sanâyi-i Nefîse Mektebi’nin izleri incelenmektedir. Bu izler, kimi zaman onun metinlerinde Osmanlı Devleti’nde var olan mimarlık kavramlarıyla ilişkili biçimde ortaya çıkarken, kimi zaman da Osmanlı milli mimarisinde var olan biçimsel öğelerin İran’da kullanılmasıyla kendini göstermektedir. İran’da Rıza Şah’ın modernleşme politikaları doğrultusunda, Fars milliyetçiliği düşüncesi mimariyi şekillendiren temel unsurlardan biri olmuştur. Makale milli mimari söylemlerinin hem Türkiye’de hem de İran’da revaçta olduğu bir dönemde, iki ülke arasındaki mimari etkileşimlere işaret etmekte ve bu söylemlerin Kerim Tahirzade Behzat’ın çalışmalarına nasıl yansıdığını tartışmaktadır.

Karim Taherzadeh Behzad, one of the prominent architects of the First Pahlavi Period, which began with Reza Shah's rise to power in Iran, designed numerous buildings in the country. After receiving his architectural education in the Ottoman Empire, he continued his studies in Berlin, gaining experiences in different geographies, which he later had the opportunity to apply in Iran. His architectural works and literary contributions acquired a multifaceted character under the influence of the cultural and academic environments of the various countries where he resided. In this context, the Academy of Fine Arts, where he received his architectural education, and the architectural atmosphere of Istanbul following the Second Constitutional Era left significant traces in his works. This study examines the influence of the Academy of Fine Arts on Karim Taherzadeh Behzad’s writings and architectural productions. These influences manifest in different ways: sometimes in his texts, through connections with architectural concepts prevalent in the Ottoman Empire, and at other times through the incorporation of formal elements from Ottoman national architecture into Iranian architectural practice. In Iran, under Reza Shah’s modernization policies, the idea of Persian nationalism became a key factor in shaping architecture. This article highlights architectural interactions between Turkey and Iran during a period when national architectural discourses were prominent in both countries, discussing how these discourses were reflected in Karim Taherzadeh Behzad’s works.