A Strategic Base in Early Islamic Conquests: The Conquest, Settlement and Geopolitical Transformation of Mosul (637–750)

Year 2026, Issue: 33, 104 - 121, 26.02.2026

Mehmet Ali Kapar

https://doi.org/10.33404/anasay.1874148

https://izlik.org/JA86MT48MM

Abstract

Described by Islamic geographers as the gateway to al-Jazira (Upper Mesopotamia) and the linchpin of the route connecting Iraq and Syria, Mosul was more than just a military garrison in early Islamic history; it was a hub of profound political and demographic transformation. This study focuses on resolving the chronological discrepancies found in classical sources regarding the conquest of Mosul (AH 16, 18, and 20) and analyzing its distinct character as a center of opposition during the Umayyad era. The inquiry is driven by core questions: How did a city that served as a "buffer zone" between the Byzantine and Sassanid empires transform into an amsar (garrison city) under Islamic rule, and why did it evolve into a stronghold for Shi'ite and Kharijite resistance against central authority?
Adopting a holistic approach to the period spanning from the conquest to the fall of the Umayyads (637–750), the research engages in a comparative analysis of narratives from foundational sources such as al-Tabari, al-Baladhuri, and Ibn al-Athir, employing methods of isnad (chain of transmission) and textual criticism. The analysis suggests that, contrary to reports favoring Rib‘i b. Afkal or Iyad b. Ghanm, the conquest led by ‘Utba b. Farqad al-Sulami in AH 20 (641) is the most historically plausible account. Furthermore, the city’s spatial evolution is evaluated through the modern historical lenses of "geopolitics" and "demographic engineering."
The findings indicate that Mosul was not a spontaneous settlement but a deliberate garrison project engineered by the strategic vision of Caliph Umar and Governor Harthama b. Arfaja. While the settlement of Arab tribes (Azd, Tayy, and Hamdan) established the city as the military backbone of the northern frontier, this very geopolitical stance paradoxically turned against the Umayyads, placing the region at the heart of political turbulence. Its oscillating allegiance during the Ali-Muawiya conflict and its logistical support for opposition movements—such as those of Hujr b. Adi and Mukhtar al-Thaqafi—exposed Mosul as the "soft underbelly" of the regime. Indeed, the fact that the Battle of the Great Zab (750), which sealed the fate of the Umayyad dynasty, took place near Mosul confirms this historical pivotality. Ultimately, this article demonstrates Mosul’s trajectory from a simple border outpost to a regional metropolis, whose economic and architectural development paved the way for the Abbasid "Golden Age."

Keywords

Mosul , Islamic Conquests , Umayyads , Geopolitics , Kharijites , ‘Utba b. Farqad , Amsar

Erken İslam Fetihlerinde Stratejik Bir Üs: Musul’un Fethi, İskânı ve Jeopolitik Dönüşümü (637-750)

https://izlik.org/JA86MT48MM

Abstract

İslam coğrafyacıları tarafından "el-Cezîre" (Yukarı Mezopotamya) bölgesinin kapısı ve Irak ile Şam arasındaki güzergâhın kilit noktası olarak nitelendirilen Musul, erken İslam tarihi boyunca askerî bir garnizon olmanın yanında siyasî ve demografik dönüşümlerin de merkezinde yer almıştır. Bu çalışmanın temel hareket noktası, klasik kaynaklarda Musul’un fethine dair (H. 16, 18 ve 20 yılları) rivayetlerdeki kronolojik tutarsızlıkların giderilmesi ve şehrin Emevîler dönemindeki muhalif kimliğinin analiz edilmesidir. Tarihsel süreçte Bizans ve Sâsânî imparatorlukları arasında bir "tampon bölge" iken İslam hâkimiyetiyle birlikte nasıl bir "amsar" (ordu-şehir) hüviyeti kazandığı ve merkezi otoriteye karşı gelişen Şii ve Hâricî isyanlarında neden bir direniş üssüne dönüştüğü soruları, araştırmanın soruları, araştırmanın temel problemini teşkil etmektedir.
Bu çalışma, Musul’un fethinden Emevîlerin yıkılışına kadar geçen süreci (637-750) sürecini bir bütün halinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada Taberî, Belâzurî ve İbnü’l-Esîr gibi temel kaynaklardaki rivayetler, senet ve metin tenkidi yöntemiyle karşılaştırılmıştır. Yapılan inceleme neticesinde; Rebî b. Efkel ve İyâz b. Ganm rivayetlerinin aksine, Utbe b. Ferkad es-Sülemî komutasındaki H. 20 (641) yılı fethinin tarihsel gerçeklikle en uyumlu rivayet olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca şehrin mekânsal dönüşümü, modern tarihçiliğin "jeopolitik konum" ve "demografik mühendislik" kavramları çerçevesinde ele alınmıştır.
Elde edilen bulgular, Musul’un kendiliğinden gelişen bir yerleşimden ziyade, Hz. Ömer’in stratejik vizyonu ve Vali Herseme b. Arfece’nin stratejik planlamasıyla kurulan garnizon şehir olduğunu göstermektedir. Arap kabilelerinin (Ezd, Tay, Hemdan) bölgeye iskânı, şehri İslam devletinin kuzey cephesindeki askerî gücü haline getirse de bu jeopolitik konum, Emevîler döneminde tersine bir işlev görerek bölgeyi siyasî çalkantıların merkezine taşımıştır. Şehrin Hz. Ali-Muaviye mücadelesindeki değişken tutumu ve muhalif hareketlere (Hucr b. Adî, Muhtar es-Sekafî) sağladığı lojistik destek, Musul’u iktidarın "yumuşak karnı" haline getirmiştir. Nitekim Emevî hanedanını sonlandıran Büyük Zap Suyu Savaşı’nın (750) Musul yakınlarında gerçekleşmesi, şehrin bu tarihsel rolünü teyit etmektedir. Neticede bu çalışma ile Musul’un basit bir sınır karakolundan; iktisadî ve mimarî gelişimiyle Abbâsî "Altın Çağı"na zemin hazırlayan bölgesel bir metropole dönüşüm sürecini ortaya koymaktadır.

Keywords

Musul , İslam Fetihleri , Emevîler , Jeopolitik , Hâricîler , Utbe b. Ferkad , Amsar

References

• Akyürek, Y. (2016). Muâviye b. Ebî Süfyân’ın Siyasî Kararlarında Kelb Kabilesinin Rolü. İSTEM (27), 79-98.
• AlSayyad, N. (1991). Cities and Caliphs: On the Genesis of Arab Muslim Urbanism. New York: Greenwood Press.
• Aycan, İ. (2013). Ziyâd b. Ebîh. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 44, ss. 480-482). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Barthold, V. V. (1973). İslam Medeniyeti Tarihi (M. F. Köprülü, Çev.). Ankara: TTK Basımevi.
• Belâzurî, A. b. Y. (2013). Fütuhu’l-büldân (M. Fayda, Çev.). İstanbul: Siyer Yayınları.
• Bozkurt, N. (1998). Hucr b. Adî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 18, ss. 277-278). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Çubukcu, A. (2001). İyâz b. Ganm. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 23, ss. 498-499). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Darkot, B. (1960). Musul. İslam Ansiklopedisi içinde (C. 8, s. 768). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Demircan, A. (2014). Hâricîlerin Siyasi Faaliyetleri. İstanbul: Beyan Yayınları.
• Dîneverî, (2017). el-Ahbaru't-Tıval-Eskilerin Haberleri, (Z. Akman, H. Z. Temur, Çev). Anakara: Ankara Okulu Yayınları.
• Djait, H. (1986). Al-Kufa: Naissance de la Ville Islamique. Paris: Maisonneuve et Larose.
• Ebü’l-Ferec el-İsfahânî. (1995). El-Eğanî (C. 17). Beyrut: y.y.
• Fayda, M. (2020). Allah’ın Kılıcı Halid Bin Velid. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Gündüz, A. (2020). Musul/Osmanlılar dönemi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 363-367). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Hasan, H. İ. (1987). İslam Tarihi I (İ. Yiğit ve S. Gümüş, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
• Hitti, P. K. (1989). İslam Tarihi (S. Tuğ, Çev., C. 1). İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Honigmann, E. (1971). Musul. MEB İslam Ansiklopedisi içinde (C. 8, ss. 739-741). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İbn Battûta. (2000). İbn Battûta Seyahatnâmesi I (A. S. Aykut, Çev.). İstanbul: YKY Yayınları.
• İbn Havkal. (1938). Kitâbu Sûreti’l-arz (J. H. Kramers, Yay., C. 2). Leyden: Brill.
• İbn-i Habîb. (2018). El-Muhabber, (İsmail Güler, Çev.), Ankara, Ankara Okulu Yayınları.
• İbnü’l-Esîr. (1987). El-Kâmil fî’t-târîh (C. 2-4). Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• İbnü’l-Fakîh. (1967). Kitâbü’l-buldân (E. J. Brill, Yay.). Leiden: Brill.
• Kapar, M. A. (2018). Fethinden Emevîlerin sonuna kadar Musul. T. Akay ve S. Tekir (Ed.), Tarihi Süreçte Musul ve Musul Sorunu içinde. İstanbul: İdeal Kültür Yayınları.
• Kazvînî, (1969). Asaru’l-bilad ve Ahbaru’l-ibad. Beyrut: Sadır Kitabevi.
• Kudâme b. Cafer. (1981). El-Harac ve Sinaatü’l Kitabe. Bağdat: y.y.
• Le Strange, G. (1905). The Lands of The Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia and Central Asia From The Moslem Conquest to the Time of Timur. Cambridge: Cambridge University Press.
• Lewis, B. (2000). Tarihte Araplar (H. D. Yıldız, Çev.). İstanbul: y.y.
• Makdisî, (1906). Ahsenu’t-tekâsîm fî Ma’rifeti’l-ekâlîm (M. D. De Goeje, Thk.). Leiden: Brill.
• Nu’mânî, Ş. (1986). Bütün Yönleriyle Hz. Ömer ve Devlet İdaresi (T. Y. Alp, Çev.). İstanbul: Hikmet Yayınları.
• Ostrogosky, G. (1981). Bizans Devleti Tarihi (F. Işıltan, Çev.). Ankara: TTK Yayınları.
• Önkal, A. (1991). Arfece b. Herseme. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 3, s. 354). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özaydın, A. (1995). Eşter. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 11, s. 487). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Robinson, C. F., (2000). Empire and Elites after the Muslim Conquest: The Transformation of Northern Mesopotamia. Cambridge: Cambridge University Press
• Sakkâr, S. (2006). Musul. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 361-362). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Sarıçam, İ. (2001). İyâd (Benî İyâd). Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 23, s. 496). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Söylemez, M. M. (2004). Emevi İktidarına Karşı Kûfe’den İlk Sivil Muhalefet: Hucr b. Adiy Hareketi. Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, (6), 31-48.
• Şeşen, R. (1993). Cezîre. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 7, s. 509). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Şibli, M. (1928). Sadr-ı İslam. İstanbul: y.y.
• Taberî, (2018). Tarihu’t-Taberi: Taberi Tarihi (C. Saylık, Çev.,), (C. 4-5). Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
• Tellioğlu, İ. (1996). Hicri Birinci Asırda Musul (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
• Tümer, G. (1993). Circîs. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 8, s. 26). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Watt, W. M. (1981). İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Umran Yayınları.
• Wellhausen, J. (1901). Die Religiös-Politischen Oppositionsparteien im Alten Islam. (Türkçe Çev: İslamiyetin İlk Devrinde Dini-Siyasi Muhalefet Partileri, Çev. F. Işıltan, TTK Yayınları, Ankara 2020)
• Ya’kubî, (1992). Tarihu Ya’kubî (C. 1-2). Beyrut: y.y.
• Yâkût el-Hamevî. (2011). Mu’cemü’l-büldân (C. 1-7). Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Yınanç, M. H. (1932). Musul ve el-Cezire’de Oğuz Türkleri. Ankara: TTK Yayınları.
• Yiğit, İ. (2012). Tevvâbîn. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 41, ss. 49-50). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yiğit, İ. (2020). Muhtâr es-Sekaf. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 54-55). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Zehebî. (1987). Tarihu’l-İslam (C. 4). Beyrut: y.y.
• Zeydan, C. (1976). İslam Medeniyeti Tarihi (Z. Meğamiz, Çev., C. 2). İstanbul: Üçdal Neşriyat.