Klasik Dönem Burhan Teorisi Üzerine Bir Değerlendirme -Fârâbî, İbn Sînâ ve Fahreddîn Râzî Bağlamında

Klasik mantıkta burhan, bilim teorisi olarak kabul edilmekle birlikte burhanın ne olduğu ve hangi alanlarda geçerli olduğuna dair gelenekte olduğu gibi günümüzde de çeşitli eleştiriler getirilmektedir. İlk tartışılan husus, burhanın yeni bilgi verip vermediği ve tüm bilimlerde geçerli olup olmadığıdır. Bir diğer tartışma ise burhanın öncüllerinin nasıl elde edildiği ve mutlak doğru kabul edilip edilmeyecekleri; bir başka ifade ile bu öncüllerin ispat edilip edilemeyeceğidir. Klasik mantığa ve dolayısıyla burhana yöneltilen en ciddi eleştiri ise klasik dönemde sadece tümel ve soyut/teorik bilimlere önem verildiği; olgu gerçekliği, gözlem ve uygulamaların ve pratik bilimlerin ihmal edildiğidir. Bu çalışmamızda burhanın amacı, yeni bilgi verip vermediği, öncüllerin nasıl elde edildiği, bu öncüllerin geçerlik ve işlerliklerinin sağlamalarının yapılması, zorunluluğun ne olduğu, rasyonel ve zorunlu bilgi haricinde diğer bilgilerin olup olmadığı veya varsa ne derece ve nerede konumlandırıldığı, gelenekte gözlem ve araştırmaların ihmal edilip edilmediği gibi başlıklar üzerinden bu eleştiriler incelenecektir. Kafa karışıklığını sebep olmamak için uzun tartışmalardan uzak durmaya ve sadece Fârâbî, İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî’nin kendi metin ve örnekleri üzerinden konuları değerlendirmeye çalışacağız. Bu üç mantıkçının kendi metinlerini öncelememizin bir diğer nedeni ise sonraki dönem ve günümüzdeki tüm tartışmaların ana eksenini, bu üç müellifin görüşlerinin oluşturmasıdır. Her ne kadar mantığın kurucusu ve en temel görüşlerin sahibi Aristoteles olsa da netice itibariyle geleneğimizde mantık, bu düşünürlerin metinleri üzerinden okunmuştur.

Although in classical logic, demonstration is accepted as a scientific theory, there are various criticisms in the tradition today about what demonstration is and in which areas it is valid. The first issue to be discussed is whether the demonstration provides new information and whether it is valid in all sciences. Another debate is how the premises of the demonstration are obtained and whether they can be accepted as true; in other words, whether these premises can be proven or not. The most serious criticism directed at classical logic and therefore at demonstration is that in the classical period, only universal and abstract/theoretical sciences were given importance; the reality of the fact, observation and applications, and practical sciences were neglected. In this study, these criticisms will be examined under the following headings: the purpose of the demonstration, whether it provides new information, how the premises are obtained, whether the validity and functionality of these premises are verified, what the necessity is, whether there is any other information other than rational and necessary knowledge, or if there is, to what extent and where it is positioned, and whether observation and research are neglected in the tradition. In order not to cause confusion, we will try to avoid long discussions and evaluate the issues only through the texts and examples of al-Fārābī, Avicenna and Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Another reason why we prioritize the texts of these three logicians is that the views of these three authors constitute the main axis of all discussions in the following period and today. Although Aristotle is the founder of logic and the owner of the most fundamental views, in our tradition, logic has been read through the texts of these thinkers.