Deprem Hermenötiği: Kognitif Yaklaşım Çerçevesinde Mukayeseli Bir Analiz

Bu makale, depremleri dinî gelenekler içerisinde bir doğaya yönelik bilişselliği biçimi olarak ele almakta ve konuyu kognitif dinler tarihi yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. Depremler, jeolojik açıdan tektonik levha hareketleriyle açıklanan fiziksel olaylar olmakla birlikte, insanlık tarihi boyunca farklı kültür ve inanç sistemlerinde ilahi irade, kozmik düzenin bozulması ya da doğaüstü müdahale gibi metafizik anlamlarla yorumlanmıştır. Çabamız, bu tür yorumların yalnızca teolojik ya da kültürel kabullerden değil, insan zihninin evrimsel olarak şekillenmiş bilişsel eğilimlerinden kaynaklandığını ileri sürmektedir. Makalemizde ayrıca mukayeseli dinler tarihi perspektifiyle kadim Mezopotamya, Antik Yunan, kadim Çin kültürü, Yahudilik, Hıristiyan, İslam, İskandinav ve Japon inanç geleneklerindeki deprem anlatıları değerlendirilmiştir. Bu anlatılar, sırasıyla hiperaktif ajan algılama sistemi, nedensel atıf, minimal karşıt-sezgisel kavramlar ve bilişsel yük azaltımı gibi kognitif kuramlar ışığında değerlendirilmiştir. Bulgular, ani ve yıkıcı doğa olaylarının, insan zihninde fail ve anlam arayışını tetiklediğini; bu sürecin dini ve mitolojik anlatılar aracılığıyla kültürel hafızada kurumsallaştığını göstermektedir. Makale ayrıca modern seküler toplumlarda bile depremlerin metafizik çağrışımlar üretmeye devam ettiğini ortaya koyarak, afetlere yönelik anlam üretme eğiliminin tarihsel ve evrensel bilişsel temellerini tartışmaktadır. Sonuç olarak çalışma, dinlerde deprem algısının, bilişsel mekanizmalar ile kültürel-dini bağlamların etkileşimi sonucu şekillenen kalıcı bir insanî fenomen olduğunu savunmaktadır. Anahtar Kelimeler Dinler Tarihi; Tefsir; Kognitif Yaklaşım; Deprem; Doğal Afetler; Mitoloji; Metafizik

This article examines earthquakes as a form of nature-related cognition within religious traditions through the perspective of the Cognitive Science of Religion and the History of Religions. While earthquakes are scientifically explained as geological phenomena resulting from tectonic plate movements, they have historically been interpreted across cultures as manifestations of divine will, cosmic disorder, or supernatural intervention. The study argues that such interpretations are not merely theological or cultural constructions, but are deeply rooted in universal cognitive mechanisms of the human mind. Drawing on comparative religious history, the article analyzes mythological and religious earthquake narratives from ancient Mesopotamian, Greek, Chinese culture, Jewish–Christian tradition, Islamic, Norse, Japanese, and Indigenous traditions. These narratives are examined in relation to key cognitive theories, including Hyperactive Agency Detection, causal attribution theory, minimally counterintuitive concepts, and cognitive load reduction. The findings suggest that sudden, destructive, and uncontrollable natural disasters strongly activate agency attribution tendencies, leading individuals and communities to interpret earthquakes through metaphysical and moral frameworks. The article further explores how religious disaster narratives function as cognitive tools that reduce uncertainty, preserve meaning, and stabilize worldviews in the face of existential threat. Even in modern secular societies, earthquakes continue to evoke metaphysical interpretations, indicating that secularization does not eliminate, but rather transforms, the cognitive inclination to assign transcendent meaning to natural catastrophes. Ultimately, the study demonstrates that religious interpretations of earthquakes represent a persistent interaction between cognitive predispositions and culturally transmitted belief systems, revealing the universal and historically enduring dimensions of disaster-related meaning-making.