Şiirde Zelzele: Depremin Dîvân Şiirinde Tezahürü

İnsanoğlu, yaratıldığından beri toprak kayması, çığ düşmesi, erozyon, sel, kasırga, deprem gibi çeşitli afetlerle sınanmış, bu afetlere karşı çetin imtihanlar vermiştir. Bu afetler içerisinde en tehlikelisi ve can alıcısı deprem olmuş ve depremler tarihin her döneminde ve arzın her bölgesinde çok şiddetli veya az sarsıntılı olarak varlığını hissettirmiştir. Diğer afetler dar bir çevrede gerçekleştiği yahut daha az insana tesir ettiğinden deprem kadar yıkıcı olmamış, depremin verdiği zararı verememişlerdir. Bundan dolayıdır ki afet denilince akla öncelikli olarak deprem gelmiştir. Türk şiiri Dîvân şiiri, Tekke Şiiri ve Halk şiiri olmak üzere üç ana damardan ilerlemiş, her üç şubede de sayısız eserler vücuda getirmiştir. Dîvân şiirinin Osmanlı münevverine ve okumuş kesimine, Tekke şiirinin din ve tasavvuf çizgisinde yaşayan ehl-i tarikata, Halk şiirinin de orta sınıf insana hitap ettiği söylenegelmiştir. Zelzele mevzuunun ele alınacağı bu makalede bu üç edebî şube içinden ana zemin olarak Dîvân şiiri seçilmiştir. Kur'ânî ifadeyle ve Dîvân şiirinde de yer aldığı şekliyle "zelzele"nin Dîvân şiirindeki tezahürünün ortaya konulacağı bu çalışmada belli başlı dîvânlar değil 14. asır ila 20. asır arasında şiir terennüm etmiş yaklaşık yüz Dîvân şairinin dîvânı taranmış ve zelzeleye dair beyitler önce tespit, sonra da tahlil edilmiştir. Dîvân şairlerinin zelzeleyi ne sıklıkla zikrettikleri, ne suretle işledikleri ve zelzeleyi bahis mevzuu etikleri beyitlerde neyi önceleyip amaçladıkları tartışılmış, yıkıcı ve öldürücü tesiri böylesine büyük ve geniş olan deprem afetinin Dîvân şiirinde tezahürü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Dîvân şairleri, zelzeleyi yaraları sarılması imkânsız büyük bir afet olarak telakki etmekten ziyade, çeşitli duygu ve düşüncelerini ifade aracı olarak manzumelerinde ele almışlardır. Gerçek manâda değerlendirdiklerinde depremin insanlık tarihi kadar kadim bir fenomen olduğunu dile getirmişlerdir. Manzumelerinde zelzele, zelzâl, zilzâl, zelâzil, tezelzül, lerze gibi kelimelerle depremi konu edine şairler, depremle bazı kavimlerin helakini, Hz. Muhammed'in (sas) dünyayı teşrifi neticesinde Kisrâ sarayının burçlarının yıkılmasını, sevgili ve âşık tipini, kıyameti, sarsıntılarıyla meşhur Nişabur şehrini, padişah yahut çeşitli devlet büyüklerinin savaşlarını, kahramanlıklarını, satvet, heybet, şöhret, kahır ve vakarlarını özdeşleştirmiş; depremi teşbih, mübalağa, mecâz, telmih ve iktibas sanatları zâviyesinden mevzu-ı bahis etmişlerdir.

Since the dawn of humanity, people have been tested by various disasters such as landslides, avalanches, erosion, floods, hurricanes, and earthquakes, and have faced tough challenges in the face of these calamities. Of these disasters, earthquakes have been the most dangerous and deadly, and they have made their presence felt throughout history and in every region of the world, in varying degrees of intensity. Other disasters, because they occur in a smaller area or affect fewer people, have not been as destructive or caused as much damage as earthquakes. This is why earthquakes are the first thing that comes to mind when the word "disaster" is mentioned. Turkish poetry has progressed along three main branches: Divan poetry, Sufi poetry, and folk poetry, producing countless works in each of these three branches. It has been said that Divan poetry appealed to the Ottoman intellectuals and educated class, Tekke poetry to the followers of Sufi orders who lived within the framework of religion and mysticism, and folk poetry to the middle class. In this article, which will address the subject of earthquakes, Divan poetry has been chosen as the main context among these three literary branches. This study, which will reveal the manifestation of "earthquake" in Divan poetry as expressed in the Quran and as it appears in Divan poetry, will not focus on specific divans, but rather examine the divans of approximately one hundred Divan poets who wrote poetry between the 14th and 20th centuries. Verses related to earthquakes will first be identified and then analyzed. This study discusses how frequently Divan poets mentioned earthquakes, how they dealt with them, and what they prioritized and aimed for in the verses where they discussed earthquakes. It attempts to reveal the manifestation of the earthquake disaster, with its destructive and deadly effects of such magnitude and breadth, in Divan poetry. Rather than viewing earthquakes as an insurmountable disaster, Divan poets used them in their poems as a means of expressing various feelings and thoughts. They stated that, in a truly meaningful assessment, earthquakes are a phenomenon as old as human history itself. In their poems, poets who dealt with earthquakes using words like "zelzele," "zelzâl," "zilzâl," "zelâzil," "tezelzül," and "lerze" associated earthquakes with the destruction of certain nations, the collapse of the towers of Kisra's palace as a result of the arrival of Prophet Muhammad (peace be upon him), the beloved and the lover type, the Day of Judgment, the city of Nishapur famous for its tremors, the wars and heroism of kings or various statesmen, their power, majesty, fame, wrath, and dignity; and they discussed earthquakes from the perspective of simile, hyperbole, metaphor, allusion, and quotation.