Deprem Sonrası Travma ve Dini Başa Çıkma Mekanizmaları: Psiko-sosyolojik Bir Derleme

Abstract The aim of this review is to examine the national and international literature on religious coping mechanisms in the context of post-earthquake trauma within a holistic and critical framework. Earthquakes, due to their sudden and uncontrollable nature, disrupt individuals' fundamental perceptions of security and can lead to psychological and sociological problems such as post-traumatic stress disorder, depression, and anxiety. Coping strategies play a significant role in the post-disaster adaptation process; religious and spiritual coping, in particular, comes to the forefront during these periods when the need for meaning-making intensifies. This is because, in such events, people question their meaningfulness, and it is common for them to subjectively perceive their existence as being subjected to this. However, the fact that the individual's spiritual meaningfulness has begun to be questioned internally makes other adaptation activities very difficult, and the adaptation process is delayed, requiring the repeated reminder and experience of positive coping skills that they could not use at that moment. Literature findings show that positive religious coping styles can support psychological adaptation and well-being in some individuals, while negative religious coping styles can increase psychological distress. However, the effects of religious coping appear to vary depending on variables such as the severity of the trauma, the individual's self-perception and level of self-esteem, the social support group they belong to, their belief system, previous experiences with similar situations and coping skills, the availability of social support units and environments, and the cultural context. This study reveals that, particularly in psychosocial interventions following the February 6th earthquake, religious coping mechanisms should be considered not as a one-sided protective factor, but rather as a multifaceted one, requiring a contextual and critical perspective—that is, a holistic approach.

Öz Bu derleme çalışmanın amacı, deprem sonrası travma bağlamında dini başa çıkma mekanizmalarına ilişkin ulusal ve uluslararası literatürü bütüncül ve eleştirel bir çerçevede incelemektir. Depremler, ani ve kontrol edilemez yapıları nedeniyle bireylerin temel güvenlik algılarını sarsmakta ve travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve anksiyete gibi ruhsal aynı zamanda sosyolojik sorunlara yol açabilmektedir. Afet sonrası uyum sürecinde bireylerin başa çıkma stratejileri önemli bir rol oynamakta; özellikle dini ve spiritüel başa çıkma, anlamlandırma ihtiyacının yoğunlaştığı bu dönemlerde öne çıkmaktadır. Çünkü bu tür olaylarda insanlar anlamlılıklarını sorguladıkları gibi varlıklarının buna maruz kalmasını genellikle öznel algılama eğilimine girmeleri yaygın görülür. Bununla birlikte içsel anlamda kişinin ruhsal açıdan anlamlılığının sorgulanmayı başlamış olması diğer uyum faaliyetlerini de çok zor pozisyona sokmakta ve uyum sürecinin gecikmesine o anda kullanamadıkları olumlu baş etme becerilerinin tekrar tekrar hatırlatılmasına ve yaşatılmasına ihtiyaç vardır. Literatür bulguları, pozitif dini başa çıkma biçimlerinin bazı bireylerde psikolojik uyumu ve iyi oluşu destekleyebildiğini, buna karşılık negatif dini başa çıkma biçimlerinin psikolojik sıkıntıyı artırabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte dini başa çıkmanın etkilerinin travmanın şiddeti, bireyin kendini algılama ve öz benlik ve saygısının seviyesi, bulunduğu sosyal destek grubu, bireysel inanç yapısı, daha önceden bu olaylara benzer durumlarla karşılaşmış olma ve baş etme becerileri, bulabilecekleri sosyal destek ünite ve çevrelerinin varlığı ve kültürel bağlam gibi değişkenlere bağlı olarak farklılaştığı görülmektedir. Bu çalışma, araştırmanın konusu olan özellikle 6 şubat merkezli deprem sonrası psikososyal müdahalelerde dini başa çıkma mekanizmalarının tek yönlü bir koruyucu faktör olarak değil aksine çok yönlü olmasından bağlamsal ve eleştirel bir bakışla yani bütünsel olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.