Afet Bilincinin İnşasında Tedbir ve Tevekkül Bütünlüğü: 6 Şubat Depremleri ve Bütüncül Din Eğitimi Modeli

The primary objective of this study is to comprehensively analyze the role of religious education in fostering disaster awareness, specifically within the contexts of theological foundations, psycho-social impacts, and curriculum implementations. By examining the tension between the traditional fatalistic mindset prevalent in Islamic societies and proactive risk management, this study aims to develop a holistic approach centered on disaster awareness for religious education policies in Turkey. Designed as a qualitative study, the research employs the document analysis method. The literature—comprising field studies conducted in Turkey following the February 6, 2023, Kahramanmaraş-centered earthquakes, disaster education practices in Indonesia and Japan, and discussions on John Hick’s theodicy—was examined utilizing a descriptive content analysis technique. The analyses indicate that religion exerts a twofold impact on disaster management. On the one hand, a theological discourse centered on divine punishment diminishes risk perception, thereby fostering a fatalistic attitude; on the other hand, properly structured religious coping mechanisms facilitate post-traumatic growth and psychological resilience. Furthermore, civil society-based non-formal religious education practices have been found to play a critical role in enhancing societal resilience. Religious education must approach disasters not merely through the lens of a divine test or predestined fate, but rather from a perspective that prioritizes human agency and causality (Sunnatullah). In this regard, the study proposes a "Disaster Awareness-Oriented Holistic Religious Education Approach," which envisions a content restoration within the religious education curriculum to properly guide the cognitive, affective, and behavioral attitudes required in the face of disasters. Highlights • This research asserts that religious education should address disasters not merely as divine trials or through passive fatalism, but from a proactive responsibility perspective that prioritizes human free will (ikhtiyar) and the laws of nature (Sunnatullah). • Religious beliefs exert a bidirectional influence on disaster management; while traditional theological discourse focused on divine punishment weakens risk perception, properly structured religious coping mechanisms facilitate post-traumatic growth and psychological resilience. • Framing disasters as "divine punishment" deepens trauma, whereas interpreting these events within the context of theodicy as a "spiritual training ground" that tests human moral responsibility significantly enhances social resilience. • The concepts of destiny, reliance on God (tawakkul), and calamity must be restructured in the discourses of religious officials and formal religious education curricula around "active tawakkul" and the "ethics of precaution," replacing paradigms of fear or passive acceptance. • A "Disaster-Oriented Holistic Religious Education Model" is proposed for religious education policies in Türkiye, encompassing formal and non-formal educational institutions, non-governmental organizations (NGOs), and school-community collaboration.

Bu çalışmanın temel amacı, afet bilincinin kazandırılmasında din eğitiminin rolünü teolojik temeller, psiko-sosyal etkiler ve müfredat uygulamaları bağlamında derinlemesine analiz etmektir. Çalışma, İslam toplumlarında yaygın olan geleneksel kadercilik (fatalizm) anlayışı ile proaktif risk yönetimi arasındaki gerilimi irdeleyerek, Türkiye’deki din eğitimi politikaları için afet bilincini merkeze alan bütüncül bir yaklaşım geliştirmeyi hedeflemektedir. Nitel araştırma deseninde kurgulanan çalışmada, doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası Türkiye’de yapılan saha araştırmaları, Endonezya ve Japonya’daki afet eğitimi uygulamaları ve John Hick’in teodise tartışmalarını içeren literatür; betimsel içerik analizi tekniğiyle incelenmiştir. Analizler, dinin afet yönetiminde çift yönlü bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Bir yanda ilahi ceza odaklı teolojik dil, risk algısını zayıflatarak fatalist bir tutuma yol açarken; diğer yanda doğru yapılandırılmış dini başa çıkma mekanizmaları, travma sonrası büyüme ve psikolojik sağlamlık sağlamaktadır. Ayrıca, sivil toplum temelli yaygın din eğitimi uygulamalarının toplumsal direnci artırmada kritik bir işleve sahip olduğu tespit edilmiştir. Din eğitimi, afetleri salt bir imtihan veya kader düzleminde değil; insan sorumluluğunu (ihtiyar) ve nedenselliği (Sünnetullah) önceleyen bir perspektifle ele almalıdır. Bu doğrultuda çalışma, din eğitimi müfredatında afetler karşısında takınılması gereken bilişsel, duyuşsal ve davranışsal tutumları doğru bir şekilde yönlendirecek bir içerik restorasyonu öngören "Afet Bilinci Odaklı Bütüncül Din Eğitimi Yaklaşımı"nı önermektedir. Öne Çıkanlar • Bu araştırma, din eğitiminin afetleri salt bir imtihan veya pasif kadercilik (fatalizm) düzleminde değil; insan iradesini (ihtiyar) ve doğa yasalarını (sünnetullah) önceleyen proaktif bir sorumluluk perspektifiyle ele alması gerektiğini öne sürmektedir. • Dini inançlar afet yönetiminde çift yönlü bir etkiye sahiptir; ilahi ceza odaklı geleneksel teolojik dil risk algısını zayıflatırken, doğru yapılandırılmış dini başa çıkma mekanizmaları travma sonrası büyüme ve psikolojik sağlamlık sağlamaktadır. • Afetlerin "ilahi bir ceza" olarak kodlanması travmayı derinleştirmekte olup; olayların teodise bağlamında insanın ahlaki sorumluluğunu test eden bir "ruhsal eğitim sahası" olarak yorumlanması toplumsal direnci artırmaktadır. • Kader, tevekkül ve musibet kavramları; din görevlilerinin söylemlerinde ve örgün din eğitimi müfredatında (DKAB, İHL) korku veya pasif kabulleniş yerine, "sahih tevekkül" ve "tedbir ahlakı" çerçevesinde yeniden yapılandırılmalıdır. • Türkiye’deki din eğitimi politikaları için örgün ve yaygın eğitim kurumlarını, sivil toplum kuruluşlarını (STK) ve okul-toplum iş birliğini kapsayan "Afet Odaklı Bütüncül Din Eğitimi Modeli" önerilmiştir.