Review

DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME

Volume: 13 Number: 3 September 30, 2026
TR EN

DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME

Abstract

Yapay zekânın eğitim ekosistemlerine entegrasyonu; bilginin üretildiği, tüketildiği ve doğrulandığı süreçleri dönüştürmektedir. Bu dönüşümün iki kutbunda iki farklı fenomen yer almaktadır. Bir yanda algoritmik öneri sistemlerinin öğrencileri kendi inançlarını pekiştiren bilgi balonlarında tuttuğu dijital yankı odaları, diğer yanda yapay zekânın ham veriyi anlamlı kavrayışa dönüştürmek suretiyle entelektüel sentezi mümkün kılma potansiyeli bulunmaktadır. Mevcut alanyazın bu iki olguyu büyük ölçüde ayrı araştırma gündemlerinde ele almaktadır. Dijital yankıdan entelektüel senteze uzanan dönüşümün bütünleşik bir pedagojik perspektiften haritalandığı kapsamlı bir sistematik derleme henüz yer bulmamaktadır. Bu boşluktan hareketle çalışmada, Ocak-Mart 2026 tarihleri arasında Web of Science, Scopus ve ERIC veritabanlarında yayımlanmış araştırmalar PRISMA 2020 protokolü çerçevesinde taranmış; 873 kayıttan belirlenen kriterlere göre seçilen 18 çalışma içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırma bulguları; algoritmik filtre balonlarının ve yankı odalarının epistemik kapasite üzerindeki etkilerini, Bloom taksonomisi çerçevesinde üst düzey düşünme becerilerinin yapay zekâyla nasıl dönüşebildiğini ve ham veriden entelektüel senteze uzanan “bilginin yeni simyası” sürecinin eğitim ortamlarındaki tezahürlerini haritalamaktadır. Bu metafor, yapay zekânın ham veriyi -simyacıların madenleri değerli metale dönüştürme çabasına benzer biçimde- doğrudan bilgiye değil; ancak doğru pedagojik süreçlerle anlamlı kavrayışa dönüştürülebilecek bir ara malzemeye işaret etmesini ifade etmektedir. Sunulan kavramsal çerçeveler öneri niteliği taşımakta olup ampirik doğrulama gerektirmektedir. Bu çalışma, eğitimcilere yapay zekânın epistemik kapasite üzerindeki olası tehditlerini ve entelektüel sentezi güçlendirme fırsatlarını anlamlandırmak için bir referans çerçevesi sunmayı hedeflemektedir.

Keywords

References

  1. Bearman, M., & Ajjawi, R. (2023). Learning to work with the black box: Pedagogy for a world with generative AI. British Journal of Educational Technology, 54(5), 1160–1173. https://doi.org/10.1111/bjet.13337
  2. Chen, B. (2025). Beyond tools: Generative AI as epistemic infrastructure in education. arXiv [Preprint]. https://arxiv.org/abs/2504.06928
  3. Corbin, J., & Strauss, A. (2014). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4. baskı). Sage Publications.
  4. Dewey, J. (1910). How we think. D.C. Heath & Co.
  5. Doğru, M. S., & Faulconer, E. K. (2026). ChatGPT as a virtual laboratory teaching assistant in undergraduate biology. Research in Science Education, 56(1), 379-399. https://doi.org/10.1007/s11165-025-10271-z
  6. Figà Talamanca, G., & Arfini, S. (2022). Through the newsfeed glass: Rethinking filter bubbles and echo chambers. Philosophy & Technology, 35(1), Article 20. https://doi.org/10.1007/s13347-021-00494-z
  7. Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006
  8. Gonsalves, C. M. (2024). Generative AI's impact on critical thinking: Revisiting Bloom's taxonomy in an era of large language models. Journal of Marketing Education. https://doi.org/10.1177/02734753241292783

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Social and Humanities Education (Excluding Economics, Business and Management)

Journal Section

Review

Publication Date

September 30, 2026

Submission Date

May 12, 2026

Acceptance Date

September 29, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 13 Number: 3

APA
Nefayaz, A. (2026). DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 124-140. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649
AMA
1.Nefayaz A. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;13(3):124-140. doi:10.65083/asbider.1949649
Chicago
Nefayaz, Adem. 2026. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13 (3): 124-40. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649.
EndNote
Nefayaz A (September 1, 2026) DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13 3 124–140.
IEEE
[1]A. Nefayaz, “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”, Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 13, no. 3, pp. 124–140, Sept. 2026, doi: 10.65083/asbider.1949649.
ISNAD
Nefayaz, Adem. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13/3 (September 1, 2026): 124-140. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649.
JAMA
1.Nefayaz A. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;13:124–140.
MLA
Nefayaz, Adem. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 13, no. 3, Sept. 2026, pp. 124-40, doi:10.65083/asbider.1949649.
Vancouver
1.Adem Nefayaz. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026 Sep. 1;13(3):124-40. doi:10.65083/asbider.1949649