Derleme

DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME

Cilt: 13 Sayı: 3 30 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME

Öz

Yapay zekânın eğitim ekosistemlerine entegrasyonu; bilginin üretildiği, tüketildiği ve doğrulandığı süreçleri dönüştürmektedir. Bu dönüşümün iki kutbunda iki farklı fenomen yer almaktadır. Bir yanda algoritmik öneri sistemlerinin öğrencileri kendi inançlarını pekiştiren bilgi balonlarında tuttuğu dijital yankı odaları, diğer yanda yapay zekânın ham veriyi anlamlı kavrayışa dönüştürmek suretiyle entelektüel sentezi mümkün kılma potansiyeli bulunmaktadır. Mevcut alanyazın bu iki olguyu büyük ölçüde ayrı araştırma gündemlerinde ele almaktadır. Dijital yankıdan entelektüel senteze uzanan dönüşümün bütünleşik bir pedagojik perspektiften haritalandığı kapsamlı bir sistematik derleme henüz yer bulmamaktadır. Bu boşluktan hareketle çalışmada, Ocak-Mart 2026 tarihleri arasında Web of Science, Scopus ve ERIC veritabanlarında yayımlanmış araştırmalar PRISMA 2020 protokolü çerçevesinde taranmış; 873 kayıttan belirlenen kriterlere göre seçilen 18 çalışma içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırma bulguları; algoritmik filtre balonlarının ve yankı odalarının epistemik kapasite üzerindeki etkilerini, Bloom taksonomisi çerçevesinde üst düzey düşünme becerilerinin yapay zekâyla nasıl dönüşebildiğini ve ham veriden entelektüel senteze uzanan “bilginin yeni simyası” sürecinin eğitim ortamlarındaki tezahürlerini haritalamaktadır. Bu metafor, yapay zekânın ham veriyi -simyacıların madenleri değerli metale dönüştürme çabasına benzer biçimde- doğrudan bilgiye değil; ancak doğru pedagojik süreçlerle anlamlı kavrayışa dönüştürülebilecek bir ara malzemeye işaret etmesini ifade etmektedir. Sunulan kavramsal çerçeveler öneri niteliği taşımakta olup ampirik doğrulama gerektirmektedir. Bu çalışma, eğitimcilere yapay zekânın epistemik kapasite üzerindeki olası tehditlerini ve entelektüel sentezi güçlendirme fırsatlarını anlamlandırmak için bir referans çerçevesi sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Bearman, M., & Ajjawi, R. (2023). Learning to work with the black box: Pedagogy for a world with generative AI. British Journal of Educational Technology, 54(5), 1160–1173. https://doi.org/10.1111/bjet.13337
  2. Chen, B. (2025). Beyond tools: Generative AI as epistemic infrastructure in education. arXiv [Preprint]. https://arxiv.org/abs/2504.06928
  3. Corbin, J., & Strauss, A. (2014). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4. baskı). Sage Publications.
  4. Dewey, J. (1910). How we think. D.C. Heath & Co.
  5. Doğru, M. S., & Faulconer, E. K. (2026). ChatGPT as a virtual laboratory teaching assistant in undergraduate biology. Research in Science Education, 56(1), 379-399. https://doi.org/10.1007/s11165-025-10271-z
  6. Figà Talamanca, G., & Arfini, S. (2022). Through the newsfeed glass: Rethinking filter bubbles and echo chambers. Philosophy & Technology, 35(1), Article 20. https://doi.org/10.1007/s13347-021-00494-z
  7. Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006
  8. Gonsalves, C. M. (2024). Generative AI's impact on critical thinking: Revisiting Bloom's taxonomy in an era of large language models. Journal of Marketing Education. https://doi.org/10.1177/02734753241292783

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sosyal ve Beşeri Bilimler Eğitimi (Ekonomi, İşletme ve Yönetim Hariç)

Bölüm

Derleme

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

12 Mayıs 2026

Kabul Tarihi

29 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 13 Sayı: 3

Kaynak Göster

APA
Nefayaz, A. (2026). DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 124-140. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649
AMA
1.Nefayaz A. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. ASBİDER. 2026;13(3):124-140. doi:10.65083/asbider.1949649
Chicago
Nefayaz, Adem. 2026. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13 (3): 124-40. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649.
EndNote
Nefayaz A (01 Eylül 2026) DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13 3 124–140.
IEEE
[1]A. Nefayaz, “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”, ASBİDER, c. 13, sy 3, ss. 124–140, Eyl. 2026, doi: 10.65083/asbider.1949649.
ISNAD
Nefayaz, Adem. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 13/3 (01 Eylül 2026): 124-140. https://doi.org/10.65083/asbider.1949649.
JAMA
1.Nefayaz A. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. ASBİDER. 2026;13:124–140.
MLA
Nefayaz, Adem. “DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME”. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 13, sy 3, Eylül 2026, ss. 124-40, doi:10.65083/asbider.1949649.
Vancouver
1.Adem Nefayaz. DİJİTAL YANKIDAN ENTELEKTÜEL SENTEZE: YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLGİNİN DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE SİSTEMATİK BİR DERLEME. ASBİDER. 01 Eylül 2026;13(3):124-40. doi:10.65083/asbider.1949649
Creative Commons License

Akademi Sosyal Bilimler Dergisi Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.