ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA OSMANLI VERGİ TAHSİLİNİN ASKERİ GÜÇLERDEN AYRILMASI SORUNU VE TAHSİLDAR-HALK ÇATIŞMALARI (XIX. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞLARINA KADAR)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 111 - 132, 31.07.2025

Yasemin Zahide Işık

Öz

XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde her alanda olduğu gibi vergilendirme ve vergilerin tahsil edilme usullerinde de birtakım düzenlemelere gidilmiştir. Bu düzenlemelerden biri de zaptiye ve jandarma gibi askeri kuvvetlerin vergi tahsil etmesinin sakıncalı bulunması nedeniyle tahsilâtın doğrudan merkezi temsil eden sivil memurlar tarafından gerçekleştirilmesini sağlamak olmuştur. Vergilerin askeri güçlerden bağımsız olarak tahsil edilmesi fikri tahsildar adı verilen yeni bir memur grubunun ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Midhat Paşa tarafından ilk olarak 1863 yılında Niş’te uygulanan tahsildarlık, 1865’te Tuna Vilâyeti’nde de uygulanmaya başlanmıştır. Uygulamanın başarıya ulaşması, tahsildarlık kurumunun diğer vilayetlere yaygınlaşmasını sağlamıştır. Ancak, zaman zaman yaşanan olumsuz durumlar sonucunda sivil tahsil memurluğunun pek mümkün olmadığı görülmüştür. Kimi zaman memurların yanlarına silah veya asker verilmiş, kimi zaman da bu kurum lağvedilerek yeniden vergi tahsil işleri zaptiye kuvvetlerine devredilmiştir. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren vergi tahsilâtının sivilleştirilmesi ile ilgili çeşitli kanunnameler çıkarılmış, düzenlemeler yapılmıştır. Bu çalışmada vergi tahsilinin jandarma ve zaptiyeden bağımsız olarak sivilleştirilmesi sürecinde, tahsildarların yaşadığı zorluklar ile halk ve tahsildar çatışmalarının arşiv belgelerine yansıması incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Vergi , Vergi Tahsili , Tahsildar , Vergi İsyanları , Sivilleşme

Teşekkür

Şimdiden editörler kuruluna ve hakemelere teşekkür ediyorum

Kaynakça

• BOA, Bâb-ı Asafî Bulgaristan Evrakı (A.MTZ.04): 97-40, H.24.03.1321; 12/10, H.18.12.1321; 121/99, H.20.07.1322.
• BOA, BEO (Bâb-ı Âli Evrak Odası): 38/53, H.02.02.1329; 942/70577, H.25.11.1314; 943/70722, H.29.11.1314; 2091/136804, H.19.03.1321; 2126/159410, 03.05.1321; 2139/160416, H.19.05.1321; 2160/161948, H.13.06.1321; 2907/218024, H. 23.07.1324; 3976/298193, H.24.12.1329.
• BOA, Dahiliye Şifre Kalemi (DH. ŞFR.): 71/160, H. 09.03.1335.
• BOA, Dahiliye Islahat (DH. TMIK. S): 33/23, H.14.09.1318.
• BOA, Dahiliye Emniyet Şubesi (DH.EUM.EMN): 3/33, H.11.02.1330.
• BOA, Dahiliye Hapishaneler Müdüriyeti (DH.MB.HPS): 2/93, H.16.12.1329; 145/49, H.05.05.1330.
• BOA, Dahiliye Mektubî Kalemi (DH.MKT): 1468/67 H.21.03.1305; 1961/72 H.18.11.1308; 1678/16, H.7.4.1307; 1911/105, H. 14.05.1309; 436/83, H.16.08.1318; 2459/101, H.19.11.1318; 2633/92, H.22.09.1326.
• BOA, Dahiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ): 39/34, H. 19.11.1327.
• BOA, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi (DH.ŞFR): 542/51, R. 23.10.1332; 71/160, H.09.03.1335; 302/57, H.10.12.1318; 272/44, H. 10 Ramazan 1319.
• BOA, Dahiliye Nezareti Muamelât (DH.TMIK.M): 7/36, H.04.01.1314; 244/19 H. 08.04.1325.
• BOA, Dahiliye Nezareti Islahat Evrakı (DH.TMIK.S): 6/117, H.06.09.1314; 9/55, H.24.12.1314; 11/26, H. 29.01.1315; 11/26, H.29.01.1315; 11/45, 4.2.1313; 16/18, H.14.07.1315; 16/18, H.14.07.1315; 16/42, H.28.07.1315; 22/97, 28.08.1316; 37/23, H.14.01.1320; 47/1, H. 04.05.1321.
• BOA, Hariciye Nezareti Petersburg Sefareti (HR.SFR.1): 103/33, 28.03.1895
• BOA, Hariciye Nezareti Tahrirât (HR.TH): 176/32, M.16.06.1896.
• BOA, Sadaret Mukavelenameler (A.DVN.MKL): 18/1, H. 19.12.1296.
• BOA, Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM): 539/30, H. 01.09.1314; 621/1, H.15.09.1315; 622/5, H.07.01.1319.
• BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı-Kosova (TFR.I.KV): 25/2407, H.19.04.1321; 84/8345, H. 5 Muharrem 1323; 93/9258, H.11.04.1323.
• BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı-Manastır (TFR.I.MN): 67/6679, H. 04.05.1323; 89/8827, H.07 Safer 1324.
• BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı-Selanik (TFR.I.SL): 60/5995, H.23.10.1322; 58/5750 H.23.09.1322; 6/523, H.12.12.1320.
• BOA, Yabancı Arşivler Makedonya Arşivi (YB.021): 93/508, H. 04.10.1327.
• BOA, Yıldız Evrakı Mütenevvi Maruzat (Y.MTV): 276/28, H.07.05.1323; 281/127, H.19.10.1323.
• BOA, Yıldız Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK): 186/96, H.12.08.1320; 195-152, H. 27.02.1321; 186/96, H. 11.08.1320; 195/152, H. 27 S 1321.
• BOA, Yıldız Evrakı Resmi Maruzat (Y.A.RES, 82/26, H. 14.05.1314. “Hayvanat-ı Ehliye Rüsûmu ve Vergi-i Şahsî’nin Af ve İlgası Hakkında”,
• BOA, Yıldız Sadaret Hususî Marûzat Evrakı, 510/17 (25.03.1907). “Vergi-yi Şahsi Hakkında Talimat”, BOA, İ.KAN, 4/1324/Ra-1 (16.05.1906).
• Emvâl-i Mîrîye Tahsilâtı İçün İstihdâm Olunacak Tahsildârların Sıfat ve Hareketleri ve Vezâ’if-i Me’mûriyetleri Hakkında Ta’limâtdır”, Vilâyetlerin İdâre-i Mahsûsası ve Nizâmâtının Suver-i İcrâiyesi Hakkında Ta’limat-ı Umûmiyedir, Matbaa-i Amire, 23 Rebiü’l-evvel 1284 (25 Temmuz 1867), s.,131-135; Düstur, Tertip I, C.2, (18 Safer 1284/21 Haziran 1867), s.58-60.
• Hayvanât-ı Ehliye Rüsûmu İhdasına Dair Nizamname, Düstur, Tertip:1, Cilt:7, ss. 1060-1063.
• Tahsildarların Vezaifini Mübeyyin Talimat, Dersaadet, Matbaa-yı Osmaniye 1303 (1885-1886).
• Tahsili Emvâl Kanunu, Düstur, 2. Tertip, C. 1, ss.624-629.
• Tahsil-i Emvâl Nizamnamesi, Düstur, 1. Tertip, C.4, ss.382-392.
• Tahsil-i Emval Nizamnamesi, Düstur, 1. Tertip, C.6, ss.146l-1466.
• Tahsil-i Emvâl Nizamnamesi, Düstur, 1. Tertip, C.7, ss.831-849.
• Tahsil-i Emval Nizamnamesi, Düstur, 1. Tertip. C.5, ss.644-652.
• Tahsil-i Emvâl-i Miriyeye Dair Talimat, Düstur, 1. Tertip, C.3, ss.269-271.
• Vergi-i Şahsi Hakkında Nizamname, Düstur, 1. Tertip, C.7, s.1064-1067.
• Akgündüz, A. (1986). Mukayeseli İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Aktan, C. C., Dileyici, D., Saraç, Ö. (2003). Osmanlı Tarihinde Vergi İsyanları II, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8 (1), ss.1-25.
• Akyıldız, A. (2012). Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Anadol, C. (2007). Ermeni Dosyası, İstanbul: Bilge Karınca Yayınları.
• Bekâr, A. G. (2022), On Dokuzuncu Yüzyılda Vergiye Karşı Direniş ve İsyanlar-I, İlkesiz Vergilere Tepkiler: Vergi İsyanları, İstanbul: Efe Akademik Yayıncılık, ss.357-384.
• Birol, N. (2014). 1890 -1901 Ermeni Olayları ve Halil Rıfat Paşa, Yeni Türkiye Dergisi, 3 (60), Ermeni Meselesi Özel Sayısı Ankara, ss. 2067-2108.
• Çakır, C. (2001). Tanzimat Dönemi Vergi Uygulamalarında Karşılaşılan Güçlükler ve Vergi İhtillaleri, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 51 (1), ss.71-95.
• Demirel, M. (1989). Erzurum İsyanı (1906-1907), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Genç, M. (1995). Esham, TDVİA, (11), ss376-380.
• Genç, M. (2003). Malikane, TDVİA, C.27, ss.516-518.
• Genç, M. (2006). Osmanlı Maliyesinde Mukataa Kavramı, Osmanlı Maliyesi Kurumlar ve Bütçeler, Haz. M. Genç, E. Özvar, (1), İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
• Göyünç, N. (2005). Türkler ve Ermeniler, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• İnalcık, H. (2012). Tımar, TDVİA, C.41, ss.168-173.
• Kansu, A. (2017). 1908 Devrimi, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Karaca, A. (1993). Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1839-1899), İstanbul: Eren Yayınları.
• Kazıcı, Z. (1986). Osmanlılarda Örfi Vergiler ve Bu Vergilerin Kaynağı Olan Örfi Hukuk, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (4), ss.285-310.
• Ören, N. (1953). Eski Hatıralar Serisi:1904 Erzurum İsyanı Hatıraları, Dünya Gazetesi, No:339, 02.07.1953, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/27477 (25.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
• Özbek, N. (2009). Anadolu Islahatı, Ermeni Sorunu ve Vergi Tahsildarlığı, 1895-1908, Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (9), ss. 59-85.
• Özbek, N. (2010). Osmanlı İmparatorluğu’nda Gelir Vergisi: 1903-1907 Vergi-i Şahsi Uygulaması, Tarih ve Toplum: Yeni Yaklaşımlar, (10), ss.43-80.
• Özdağ, A. (2014). Tokat Sancağında Ermeni Olayları, Turkish Studies, 9 (1), ss.427-438,
• Serdar, M. T. (1996). Bitlis’te Ermeniler ve Ermeni Mezalimi, Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.
• Tabakoğlu, A. (2016). Osmanlı Mali Tarihi, İstanbul: Dergah Yayınları.
• Yılmaz, M. S. (2011). II. Meşrutiyet Öncesi Kastamonu’da Bir Ayaklanma Girişimi, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 8 (30), ss.123-142.
• Yoruldu, M. (2022), Yirminci Yüzyılda Vergiye Karşı Direniş ve İsyanlar-I, İlkesiz Vergilere Tepkiler: Vergi İsyanları, İstanbul: Efe Akademik Yayıncılık, ss.425-439.