Çeşitli Koleksiyonlarda Bulunan Bazı Kur’an-ı Kerimlerin Serlevha Tipolojisi Üzerine Bir Değerlendirme

Year 2026, Issue: 35 , 137 - 161 , 31.03.2026

Mine Dilber , Çiğdem Karagöz

https://doi.org/10.31455/asya.1800652

https://izlik.org/JA82RA57XD

Abstract

Doğadaki gözle görülebilir her nesne, doğal ya da yapay her oluşum, bilinçli ya da tesadüfi olarak ortaya çıkarılan her tasarım, kurgu, yerleştirme, giydirme, vb. şeylerin şemalen bir biçime sahip olduğu düşünülebilir. Varlık bilincini nesnelleştiren, evrendeki canlı ya da cansız her varlık kendi kategorisinde farklı görünümlere sahiptir. Varlıkların farklılıklarını yahut benzerliklerini sınıflandırmak, sıralamak, özelliklerine göre ayırmak için tip ve tipoloji kavramları devreye girmektedir. Bu kavramlar çerçevesinde mimari, Türk dili, psikoloji, sosyoloji, antoloji, arkeoloji gibi farklı disiplinler inceleme sahası bulmaktadır. Bu disiplinler dışında sanatsal açıdan da tip ve tipoloji kavramı vücut bulmaktadır. Sanatın her kategorisi buna dahil edilebilir. Bu çerçevede değerlendirilebilecek alanlardan biri de geleneksel Türk sanatları bünyesindeki kitap sanatlarını kapsamına dahil eden el yazması eser içerisinde yer alan süslemelerin biçimsel analizidir. Bu bağlamda çalışmaya konu olan eserlerin serlevha tezhiplerinin tipolojik açıdan değerlendirilmesi, başka eserlerle karşılaştırılması, benzerlikleri ve farklılıklarının ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Bu değerlendirme neticesinde eser serlevhalarının tipolojik görünümünün ait olunan dönemi yansıtıp yansıtmadığı da ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır.

Keywords

El Yazması Eser , Serlevha , Tipoloji

An Evaluation on The Serlevha Typology of Some Qur'ans Found in Various Collections

https://izlik.org/JA82RA57XD

Abstract

Every visible object in nature, every natural or artificial formation, every consciously or accidentally created design, plot, placement, dressing, etc. can be considered to possess a schematic form. Every living or inanimate entity in the universe, which objectifies the consciousness of existence, possesses distinct appearances within its own category. The concepts of type and typology come into play to classify, order, and distinguish the differences or similarities of entities based on their characteristics. Within the framework of these concepts, various disciplines such as architecture, Turkish language, psychology, sociology, anthology, archaeology and find their field of study. Beyond these disciplines, the concepts of type and typology also emerge from an artistic perspective. Every category of art can be included. One area that can be evaluated within this framework is the formal analysis of the ornamentation found in manuscripts, which encompass the arts of the book within traditional Turkish arts. In this context, the aim is to evaluate the serlevha illuminations of the works under study from a typological perspective, compare them with other works, and reveal their similarities and differences. This evaluation will also reveal whether the typological appearance of the works' serlevhas reflects their respective period.

Keywords

Manuscript , Serlevha , Typology

References

• Algaç, Ş. (2000). Anadolu Selçukluları ve Beylikleri dönemi tezhip sanatı, (XIII.-XV. yüzyıllar) (Tez No.:127736) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Altunbaş Gümbür, B. H. B. (2014). İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’nde yer alan tezhipli Kur’an-ı Kerim yazmaları’nın kataloglanması, cilt I (Tez No.: 383572) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Aşıcı, S. (2015). Kitap dostu bir sultan: Fatih. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 301-319). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Atila, O. (2016). Kitap sanatlarında vakvak üslubu (Tez No.: 421748) [Sanatta Yeterlik Tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Aydın, E. (2024). Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan Fazıl Ahmet Paşa 8 numaralı Mushafın tezhip sanatı açısından değerlendirilmesi (Tez No.: 909399) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Biçer Özcan, Ş. (2007). Timur devri Herat tezhip ekolü (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi) (Tez No.: 261455) [Sanatta Yeterlik Tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Biçer Özcan, Ş. (2015). Tezhip sanatında ihtişamlı bir dönem: Timur devri Herat üslubu. Ali Rıza Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 283-299). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Bingöl, Ö. (2007). Mimarlıkta tip kavramı ve tipoloji (Tez No.: 213915) [Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Çağman, F. (1991). Baba Nakkaş. İslam Ansiklopedisi (4.Cilt) İçinde (s. 369-370). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Çiftçi, M. (2019). XVI. yy. Kurân-ı Kerîm sayfa düzenleri açısından Türk tezhib sanatında altın oran incelemesi (Tez No.: 595172) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Demircan Aksoy, Z. (2010). XIV. yüzyıl Anadolu Türk tezhip sanatı tasarımları (Tez No.: 274485) [Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Demircan Aksoy, Z. (2011, 3-8 Ekim). XIV. yüzyıl Anadolu Türk tezhip tasarımlarının dönemin mimari bezemelerine yansıması [Tam metin bildiri]. Çankırı Karatekin Üniversitesi Yayınları Kuzey Anadolu'da Beylikler Dönemi Sempozyumu Çobanoğulları, Candaroğulları, Pervaneoğulları, Kastamonu-Sinop-Çankırı, Türkiye.
• Derman, F. Ç. (2002). Türk tezhip sanatının asırlar içinde değişimi. Türkler Ansiklopedisi (12.Cilt) İçinde (s. 460-477). Yeni Türkiye Yayınları.
• Derman, F. Ç., &Duran, G. (2010). Şahkulu. İslam Ansiklopedisi. (38. Cilt) içinde (s.283-284). TDV Yayınları.
• Derman, Ç. (2010a). Tezhip sanatı. M. Serin (Ed.), İslâm sanatları tarihi (s.99-122). Açıköğretim Fakültesi Yayını.
• Derman, Ç. (2010b). Tarihimizde Mushafların bezenmesi. Diyanet İlmi Dergi [Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi], 46(4), 137-144.
• Derman, F. Ç. (2015). Osmanlıda klasik dönem Kanunî Sultan Süleyman (1520-1566) Türk tezhip sanatının muhteşem çağı: 16.yüzyıl. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 343-359). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Doğanay, A. (2015). Bulut motifi. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 467-477). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Doğruyol, Z. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki muhakkak hatlı Mushaflar (Tez No.: 603342) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Duran, G. (1990). Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki Türk Mushaflarında 16. yy. serlevha tezhipleri (Tez No.: 14936) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Duran, G. (2009). Serlevha. İslam Ansiklopedisi (36.Cilt) İçinde (s. 567-569). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Duran, G. (2012). Tezhip sanatının kullanım alanları. İslam Ansiklopedisi (41.Cilt) İçinde (s. 63-65). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Duran, G. (2018). Örnekleriyle XVII. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatına bir bakış. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (75), 332-343.
• Durmuş, A. (2022). XVIII. ve XIX. yy’ da tezhip sanatında Osmanlı modernleşmesinin izleri: Osmanlı sarayında Türk rokokosu üslubu ve Ser Mücellidân-ı Hassa Hezargradlızâde Es-Seyyid Ahmed Atâullah(Tez No.: 778281) [Yüksek Lisans Tezi, Sabahattin Zaim Üniversitesi].Ulusal Tez Merkezi.
• Falk, J. (2004). Ferdinand Tönnies (L. Körükmez, çev.). Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 1(2), 45-60.
• Görgülü, E. (2020). Fotoğraf sanatında portre tipolojileri. Sanat ve Tasarım Dergisi, 11 (1), 228-247.
• Gülcan, C. (2020). Psikolojik tipler ve Jung psikolojisi üzerine bir değerlendirme. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 284-297. https://doi.org/10.38155/ksbd.685872.
• Güney, G. (2013). Memlûk dönemi müzehhibi Ebu Bekir’e atIf edilen tezyinat üslubuna ilişkin bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), 132-136.
• Güney, G. (2017). Safevi-Şiraz dönem özelliği gösteren bazı Kur'an-ı Kerim nüshalarının serlevha tezhipleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(43), 133-153.
• Hira, İ. (2000). Max Weber’in yöntem anlayışı. Bilgi Dergisi, 1(2), 45-58.
• Hüseyni, M. (2023). Karakoyunlu Türkmen dönemi tezhip üslupları. E. F. Yiğit & G. Aslan (Ed.), Güzel sanatlar alanında geleneksel ve güncel bakış (s. 61-94). Bidge Yayınları.
• Işık, Z. (2007). Süleymaniye Kütüphanesi XVI. yüzyıl Mushaflarında bulut motifi (Tez No.: 231722) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Kabasakal, Z. K. (2020). Mushaf serlevhaları ve dijital ortamda tasarım süreçleri (Tez No.: 662396) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Kafalıer Dönmez, A. (2020). Anadolu Selçuklu döneminde Konya’da yapıldığı tespit edilen beş yazma eserin tezhip yönüyle incelenmesi ve günümüz anlayışı ile yorumu (Tez No.: 630063) [Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Kılıç, H., & Zan, N. (2024). Selçuklu dönemi ve Memlûk dönemi tezhip üslubunun karşılaştırılması. Tevilat, 5(1), 159-184. https://doi.org/10.53352/tevilat.1483705.
• Korkmaz, F. (2017). Sultan Ahmed Celayir dönemi ve Celayirli – Timurlu ilişkileri (Tez No.: 480319) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Kurfeyz, N. (2003). Tezhip. Tatav Yayınları.
• Külekci, S. (2018). Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan Sultan I. Ahmed koleksiyonuna ait 00022 envanter numaralı Kur’an-ı Kerim’in tezyinatı (Tez No.: 522255) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Küpeli, G. (2009). Saray nakkaşhanesi ve XV. yüzyılda Osmanlı tezhip sanatını şekillendiren üsluplar. Bakı Devlet Üniversitesi İlahiyyat Fakültesi’nin Elmi Mecmuasi, (11), 474-494.
• Küpeli, G. (2015). Tezhip sanatında yenilik arayışları: II. Bâyezid dönemi (1481-1512). A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 321-341). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Küpeli, G. (2023). Şehirle özdeşleşen estetik tavır: XV. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatında “İstanbul üslûbu”. İnşa Dergisi, 1(1), 64–95.
• Mahir, B. (2001, 11-13 Ekim 2000). İslam kitap sanatı tezhip tasarımına Büyük Selçuklu dönemi katkılarının bir örneği [Tam metin bildiri]. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler II, Konya, Türkiye.
• Mahir, B. (2015). Osmanlı bezeme sanatında saz üslubu. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 379-395). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Mesara, G. (2015). Kanunî Sultan Süleyman’ın sernakkaşı Karamemi. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 361-377). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Oran, A. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi seçme yazma eserlerde bulunan zencerek (geçme) çalışmalarının teknik, desen ve renk açısından incelenmesi (Tez No.: 567307) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Orhon, S. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi’nden seçilmiş tezhip örneklerinde “bulut” ve “iplik” motiflerinin ayırma/pafta işlevinin incelenmesi (Tez No.: 603340) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Şimşek, H. S. (2021). Safevi dönemi Herat ve Şiraz üslubuna ait bazı Kur’an-ı Kerim yazmalarında zahriye ve serlevha tezyinatı (Tez No.: 680321) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Tanındı, Z. (2010). Kur'an-ı Kerim nüshalarının ciltleri ve tezhipleri. M. Unustası, (Ed.), 1400. Yılında Kur'an-ı Kerim (s. 87-121). Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
• Tanındı, Z. (2015). Başlangıcından Osmanlı’ya tezhip sanatı. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s. 243-282). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tanrıver, A. (2007). Türk tezhip sanatında XIV-XVI. yüzyıl Mushaf gülleri (Tez No.: 211120) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Tanrıver Celasin, A. (2013). Tezhip sanatında Emevi dönemi surebaşı bezemelerinin yeri. Art-e Sanat Dergisi, 6(12), 120-138.
• Taşkale, F. (1994). Tezhip sanatının kullanım alanları (Tez No.: 30645) [Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Taşkale, F. (2010). Gelenekten geleceğe tezhip sanatına bir yolculuk. İsmek El Sanatları Dergisi, (9), 6-19.
• Temiz, M. (2019). Tezhip sanatında görülen üslupların tarihsel süreç içinde tasnifi (Tez No.: 601141) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Temurçin, N. G. (2016). Memlûk dönemi tezhip sanatının incelenerek günümüz tezhip sanatında yorumlanması (Tez No.: 430649) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Üçer, M., & Üçer, K. (2020). Soyut olmayan kültürel miras öğesi olarak tezhip sanatı. Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, 1(1), 22-31.
• Yıldır, L. (2016). İstanbul müze ve kütüphanelerinde bulunan 16. yy. Şiraz üslubuna ait tezhipli el yazması eserlerin incelenmesi (Tez No.: 443143) [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Yücelol Özezen, M. (2021). Dilbilimsel tipoloji ve Türkçe. Türkiye Bilimi Araştırmaları Dergisi, (49), 117-133. URL1:https://www-sciencedirect-com.translate.goog/topics/social-sciences/typology?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc adresinden 18 Temmuz 2025 tarihinde erişildi.
• URL 2: https://tr.wikipedia.org/wiki/Tipoloji 17 Temmuz 2025 tarihinde erişildi.
• URL 3: https://www.scribd.com/document/807005370/Sanat-Kavramları-ve-Terimleri-So-zlu-g-u#page=403 adresinden 17 Temmuz 2025 tarihinde erişildi.
• URL 4: https://www-yourdictionary-com.translate.goog/articles/examples-typology-definition-use?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true adresinden 17 Temmuz 2025 tarihinde erişildi.
• URL5:https://www.zdergisi.istanbul/media/magazines/pdf/OSMANLI_KITAP_SANATLARINDA_NATURALIST_USLUPTA_CICEKLER.pdf adresinden 17 Temmuz 2025 tarihinde erişildi.
• URL 18: https://www.yek.gov.tr/# adresinden 8 Ekim 2025 tarihinde erişildi.
• Şekil 1: Unustası, M. (2010). Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kur’an Koleksiyonu. M. Unustası, (Ed.), 1400. Yılında Kur'an-ı Kerim (s. 143-455). Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
• Şekil 2: Serlevha, 2018, Klasik Üslup.
• URL 6: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/269020 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 7: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/237483 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 8: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/237478 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 9: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/198902 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 10:https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359485 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 11: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359486 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 12: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/3 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 13: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325804 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 14: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325814 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 15: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325825 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 16: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359391 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.
• URL 17: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/281165 adresinden 16 Mayıs 2025 tarihinde erişildi.