Çeşitli Koleksiyonlarda Bulunan Bazı Kur’an-ı Kerimlerin Serlevha Tipolojisi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Doğadaki gözle görülebilir her nesne, doğal ya da yapay her oluşum, bilinçli ya da tesadüfi olarak ortaya çıkarılan her tasarım, kurgu, yerleştirme, giydirme, vb. şeylerin şemalen bir biçime sahip olduğu düşünülebilir. Varlık bilincini nesnelleştiren, evrendeki canlı ya da cansız her varlık kendi kategorisinde farklı görünümlere sahiptir. Varlıkların farklılıklarını yahut benzerliklerini sınıflandırmak, sıralamak, özelliklerine göre ayırmak için tip ve tipoloji kavramları devreye girmektedir. Bu kavramlar çerçevesinde mimari, dil, psikoloji, sosyoloji, antoloji, arkeoloji gibi farklı disiplinler inceleme sahası bulmaktadır. Bu disiplinler dışında sanatsal açıdan da tip ve tipoloji kavramı vücut bulmaktadır.  Sanatın her kategorisi buna dahil edilebilir. Bu çerçevede değerlendirilebilecek alanlardan biri de geleneksel Türk sanatları bünyesindeki kitap sanatlarını kapsamına dahil eden el yazması eser içerisinde yer alan süslemelerin biçimsel analizidir. Bu bağlamda çalışmaya konu olan eserlerin serlevha tezhiplerinin tipolojik açıdan değerlendirilmesi, başka eserlerle karşılaştırılması, benzerlikleri ve farklılıklarının ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Bu değerlendirme neticesinde eser serlevhalarının tipolojik görünümünün ait olunan dönemi yansıtıp yansıtmadığı da ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır. 

Anahtar Kelimeler

• El Yazması Eser
• Serlevha
• Tipoloji

An Evaluation on The Serlevha Typology of Some Qur'ans Found in Various Collections

Öz

Every visible object in nature, every natural or artificial formation, every consciously or accidentally created design, plot, placement, dressing, etc. can be considered to possess a schematic form. Every living or inanimate entity in the universe, which objectifies the consciousness of existence, possesses distinct appearances within its own category. The concepts of type and typology come into play to classify, order, and distinguish the differences or similarities of entities based on their characteristics. Within the framework of these concepts, various disciplines such as architecture, Turkish language, psychology, sociology, anthology, archaeology and find their field of study. Beyond these disciplines, the concepts of type and typology also emerge from an artistic perspective. Every category of art can be included. One area that can be evaluated within this framework is the formal analysis of the ornamentation found in manuscripts, which encompass the arts of the book within traditional Turkish arts. In this context, the aim is to evaluate the serlevha illuminations of the works under study from a typological perspective, compare them with other works, and reveal their similarities and differences. This evaluation will also reveal whether the typological appearance of the works' serlevhas reflects their respective period.

Anahtar Kelimeler

• Manuscript
• Serlevha
• Typology

Kaynakça

1. Algaç, Ş. (2000). Anadolu Selçukluları ve Beylikleri dönemi tezhip sanatı, (XIII.-XV. yüzyıllar). [Yayımlanmış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
2. Altunbaş Gümbür, B. H. B. (2014). İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’nde yer alan tezhipli Kur’an-ı Kerim yazmaları’nın kataloglanması, (Cilt: I). [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
3. Aşıcı, S. (2015). Kitap dostu bir sultan: Fatih. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 301-319). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
4. Atila, O. (2016). Kitap sanatlarında vakvak üslubu. [Sanatta Yeterlik Tezi]. Marmara Üniversitesi.
5. Aydın, E. (2024). Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan Fazıl Ahmet Paşa 8 numaralı Mushafın tezhip sanatı açısından değerlendirilmesi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
6. Biçer Özcan, Ş. (2007). Timur devri Herat tezhip ekolü (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi). [Sanatta Yeterlik Tezi]. Marmara Üniversitesi.
7. Biçer Özcan, Ş. (2015). Tezhip sanatında ihtişamlı bir dönem: Timur devri Herat üslubu. Ali Rıza Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 283-299). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Bingöl, Ö. (2007). Mimarlıkta tip kavramı ve tipoloji. [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.

9. Çağman, F. (1991). Baba Nakkaş. İslam Ansiklopedisi, (4. Cilt) İçinde (s. 369-370). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Çiftçi, M. (2019). XVI. yy. Kurân-ı Kerîm sayfa düzenleri açısından Türk tezhib sanatında altın oran incelemesi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
11. Demircan Aksoy, Z. (2010). XIV. yüzyıl Anadolu Türk tezhip sanatı tasarımları. [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
12. Demircan Aksoy, Z. (2011, 3-8 Ekim). XIV. yüzyıl Anadolu Türk tezhip tasarımlarının dönemin mimari bezemelerine yansıması [Tam metin bildiri]. Çankırı Karatekin Üniversitesi Yayınları Kuzey Anadolu'da Beylikler Dönemi Sempozyumu Çobanoğulları, Candaroğulları, Pervaneoğulları, Kastamonu-Sinop-Çankırı, Türkiye.
13. Derman, F. Ç. (2002). Türk tezhip sanatının asırlar içinde değişimi. Türkler Ansiklopedisi, (12. Cilt) İçinde (ss. 460-477). Yeni Türkiye Yayınları.
14. Derman, F. Ç. & Duran, G. (2010). Şahkulu. İslam Ansiklopedisi, (38. Cilt) İçinde (ss.283-284). TDV Yayınları.
15. Derman, Ç. (2010a). Tezhip sanatı. M. Serin (Ed.). İslâm sanatları tarihi İçinde (ss. 99-122). Açıköğretim Fakültesi Yayını.
16. Derman, Ç. (2010b). Tarihimizde Mushafların bezenmesi. Diyanet İlmi Dergisi, 46(4), 137-144.
17. Derman, F. Ç. (2015). Osmanlıda klasik dönem Kanunî Sultan Süleyman (1520-1566) Türk tezhip sanatının muhteşem çağı: 16.yüzyıl. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 343-359). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
18. Dilber, M. (2019). Kastamonu Yazma Eserler Kütüphanesi’nde Yer Alan 19. Yüzyıl’a Ait Kur’an-ı Kerimlerin Tezyinat Özellikleri ve Özgün Tezhip Çalışmaları. [Sanatta Yeterlik Tezi]. Gazi Üniversitesi.
19. Doğanay, A. (2015). Bulut motifi. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 467-477). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
20. Doğruyol, Z. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki muhakkak hatlı Mushaflar. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
21. Duran, G. (1990). Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki Türk Mushaflarında 16. yy. serlevha tezhipleri. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
22. Duran, G. (2009). Serlevha. İslam Ansiklopedisi, (36.Cilt) İçinde (ss. 567-569). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Duran, G. (2012). Tezhip sanatının kullanım alanları. İslam Ansiklopedisi, (41.Cilt) İçinde (ss. 63-65). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Duran, G. (2018a). Örnekleriyle XVII. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatına bir bakış. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 0(75), 332-343.
25. Duran, G. (2018b). Osmanlı tezhip sanatında natüralist üslûpta çiçekler. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 177-199.
26. Durmuş, A. (2022). XVIII. ve XIX. yy’ da tezhip sanatında Osmanlı modernleşmesinin izleri: Osmanlı sarayında Türk rokokosu üslubu ve Ser Mücellidân-ı Hassa Hezargradlizâde Es-Seyyid Ahmed Atâullah. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Sabahattin Zaim Üniversitesi.
27. Falk, J. (2004). Ferdinand Tönnies (L. Körükmez, çev.). Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 1(2), 45-60.
28. Görgülü, E. (2020). Fotoğraf sanatında portre tipolojileri. Sanat ve Tasarım Dergisi, 11(1), 228-247.
29. Gülcan, C. (2020). Psikolojik tipler ve Jung psikolojisi üzerine bir değerlendirme. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 284-297.
30. Güney, G. (2013). Memlûk dönemi müzehhibi Ebu Bekir’e atf edilen tezyinat üslubuna ilişkin bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), 132-136.
31. Güney, G. (2017). Safevi-Şiraz dönem özelliği gösteren bazı Kur'an-ı Kerim nüshalarının serlevha tezhipleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(43), 133-153.
32. Hira, İ. (2000). Max Weber’in yöntem anlayışı. Bilgi Dergisi, 1(2), 45-58.
33. Hüseyni, M. (2023). Karakoyunlu Türkmen dönemi tezhip üslupları. E. F. Yiğit & G. Aslan (Ed.). Güzel sanatlar alanında geleneksel ve güncel bakış İçinde (ss. 61-94). Bidge Yayınları.
34. Işık, Z. (2007). Süleymaniye Kütüphanesi XVI. yüzyıl Mushaflarında bulut motifi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
35. Kabasakal, Z. K. (2020). Mushaf serlevhaları ve dijital ortamda tasarım süreçleri. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
36. Kafalıer Dönmez, A. (2020). Anadolu Selçuklu döneminde Konya’da yapıldığı tespit edilen beş yazma eserin tezhip yönüyle incelenmesi ve günümüz anlayışı ile yorumu. [Sanatta Yeterlik Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
37. Kılıç, H. & Zan, N. (2024). Selçuklu dönemi ve Memlûk dönemi tezhip üslubunun karşılaştırılması. Tevilat, 5(1), 159-184.
38. Korkmaz, F. (2017). Sultan Ahmed Celayir dönemi ve Celayirli – Timurlu ilişkileri. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
39. Kurfeyz, N. (2003). Tezhip. Tatav Yayınları.
40. Külekci, S. (2018). Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan Sultan I. Ahmed koleksiyonuna ait 00022 envanter numaralı Kur’an-ı Kerim’in tezyinatı. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
41. Küpeli, G. (2009). Saray nakkaşhanesi ve XV. yüzyılda Osmanlı tezhip sanatını şekillendiren üsluplar. Bakı Devlet Üniversitesi İlahiyyat Fakültesi’nin Elmi Mecmuasi, 0(11), 474-494.
42. Küpeli, G. (2015). Tezhip sanatında yenilik arayışları: II. Bâyezid dönemi (1481-1512). A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 321-341). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
43. Küpeli, G. (2023). Şehirle özdeşleşen estetik tavır: XV. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatında “İstanbul üslûbu”. İnşa Dergisi, 1(1), 64–95.
44. Mahir, B. (2001, 11-13 Ekim 2000). İslam kitap sanatı tezhip tasarımına Büyük Selçuklu dönemi katkılarının bir örneği [Tam metin bildiri]. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler II, Konya, Türkiye.
45. Mahir, B. (2015). Osmanlı bezeme sanatında saz üslubu. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 379-395). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
46. Mesara, G. (2015). Kanunî Sultan Süleyman’ın sernakkaşı Karamemi. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (ss. 361-377). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
47. Oran, A. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi seçme yazma eserlerde bulunan zencerek (geçme) çalışmalarının teknik, desen ve renk açısından incelenmesi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
48. Orhon, S. (2019). Süleymaniye Kütüphanesi’nden seçilmiş tezhip örneklerinde “bulut” ve “iplik” motiflerinin ayırma/pafta işlevinin incelenmesi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
49. Şimşek, H. S. (2021). Safevi dönemi Herat ve Şiraz üslubuna ait bazı Kur’an-ı Kerim yazmalarında zahriye ve serlevha tezyinatı. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
50. Tanındı, Z. (2010). Kur'an-ı Kerim nüshalarının ciltleri ve tezhipleri. M. Unustası, (Ed.). 1400. Yılında Kur'an-ı Kerim İçinde (ss. 87-121). Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
51. Tanındı, Z. (2015). Başlangıcından Osmanlı’ya tezhip sanatı. A. R. Özcan (Ed.). Hat ve tezhip sanatı İçinde (s. 243-282). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
52. Tanrıver, A. (2007). Türk tezhip sanatında XIV-XVI. yüzyıl Mushaf gülleri (Tez No.: 211120) [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
53. Tanrıver Celasin, A. (2013). Tezhip sanatında Emevi dönemi surebaşı bezemelerinin yeri. Art-e Sanat Dergisi, 6(12), 120-138.
54. Taşkale, F. (1994). Tezhip sanatının kullanım alanları. [Sanatta Yeterlik Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
55. Taşkale, F. (2010). Gelenekten geleceğe tezhip sanatına bir yolculuk. İsmek El Sanatları Dergisi, 0(9), 6-19.
56. Temiz, M. (2019). Tezhip sanatında görülen üslupların tarihsel süreç içinde tasnifi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
57. Temurçin, N. G. (2016). Memlûk dönemi tezhip sanatının incelenerek günümüz tezhip sanatında yorumlanması. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
58. Unustası, M. (2010). 1400. Yılında Kur'an-ı Kerim, Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
59. Üçer, M., & Üçer, K. (2020). Soyut olmayan kültürel miras öğesi olarak tezhip sanatı. Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, 1(1), 22-31.
60. Yıldır, L. (2016). İstanbul müze ve kütüphanelerinde bulunan 16. yy. Şiraz üslubuna ait tezhipli el yazması eserlerin incelenmesi. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
61. Yücelol Özezen, M. (2021). Dilbilimsel tipoloji ve Türkçe. Türkiye Bilimi Araştırmaları Dergisi, 0(49), 117-133.
62. URL1:https://www-sciencedirect-com.translate.goog/topics/social-sciences/typology?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc (Erişim Tarihi: 18 Temmuz 2025).
63. URL 2: https://tr.wikipedia.org/wiki/Tipoloji (Erişim Tarihi: 17 Temmuz 2025).
64. URL 3: https://www.scribd.com/document/807005370/Sanat-Kavramları-ve-Terimleri-So-zlu-g-u#page=403 (Erişim Tarihi: 17 Temmuz 2025).
65. URL 4: https://www-yourdictionary-com.translate.goog/articles/examples-typology-definition-use?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true (Erişim Tarihi: 17 Temmuz 2025).
66. URL5:https://www.zdergisi.istanbul/media/magazines/pdf/OSMANLI_KITAP_SANATLARINDA_NATURALIST_USLUPTA_CICEKLER.pdf (Erişim Tarihi: 17 Temmuz 2025).
67. URL 6: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/269020 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
68. URL 7: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/237483 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
69. URL 8: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/237478 (Erişim Tarihi:16 Mayıs 2025).
70. URL 9: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/198902 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
71. URL 10: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359485 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
72. URL 11: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359486 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
73. URL 12: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/3 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
74. URL 13: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325804 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
75. URL 14: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325814 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
76. URL 15: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/325825 (Erişim Tarihi:16 Mayıs 2025).
77. URL 16: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/359391 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
78. URL 17: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/281165 (Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025).
79. URL 18: https://www.yek.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 8 Ekim 2025).
80. Şekil 1: (2010). Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kur’an Koleksiyonu. M. Unustası, (Ed.). 1400. Yılında Kur'an-ı Kerim İçinde (ss. 143-455). Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
81. Şekil 2: Serlevha Tezhibi, 2018, Klasik Üslup.
82. Şekil 3: Süleymaniye, Köprülü, Ragıp Paşa ve Nuruosmaniye Kütüphanesi Koleksiyonlarında Bulunan Bazı Kur’an-ı Kerimlerin Serlevha ve Sure Başı Tezhipleri (URL 6, URL 7, URL 8, URL 9, URL 10, URL 11, URL 12, URL 13, URL 14, URL 15, URL 16, URL 17).