İnancın Merkezinde Türbeler: Azerbaycan Halk İnancının Astara’daki Görünümü

Öz

Anadolu’dan Orta Asya İslam coğrafyasına kadar uzanan geniş bir bölgede, Allah dostlarının defnedildiği mekânlar türbe olarak adlandırılmaktadır. Halk inancında bu kişiler çoğunlukla veli kabul edilmekte ve kabirleri kutsiyet atfedilen ziyaret alanlarına dönüşmektedir. Bu çalışma, Azerbaycan’ın güneyinde Talış topluluğunun yoğun olarak yaşadığı Astara bölgesindeki türbeleri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, yerel halk tarafından tanınan ve kutsal kabul edilen türbeler hakkında genel bilgiler sunulmuş; bu mekânların sosyal ve dinî yaşamdaki yeri değerlendirilmiştir. Astara’daki türbeler, yalnızca dinî ziyaret alanları değil, aynı zamanda halkın bir araya geldiği, dileklerini ifade ettiği ve sosyal dayanışmayı pekiştirdiği kültürel merkezlerdir. Türbe ziyaretleri sırasında çeşitli ritüeller uygulanmakta; türbe çevresinde bulunan kuyu, çeşme, ağaç ve taş gibi unsurlara da kutsallık atfedilmektedir. Ziyaretçiler, bu unsurlar etrafında ritüelistik uygulamalar gerçekleştirerek inanç pratiklerini sürdürmektedir. Bu bağlamda çalışma, Astara’daki türbelerin temel özelliklerini ortaya koymayı ve Talış halkının günlük yaşamında türbe kültürünün ne ölçüde yer tuttuğunu göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türbe
• Ziyaretgâh
• Astara
• Azerbaycan
• Talış

Shrines at the Center of Belief: The Manifestation of Azerbaijani Folk Belief in Astara

Abstract

From Anatolia to Central Asia across a wide Islamic geography, the places where the friends of God are buried are referred to as shrines. In folk belief, these individuals are mostly regarded as saints, and their graves turn into visitation sites to which sacredness is attributed. This study aims to examine the shrines located in the Astara region, in the south of Azerbaijan, where the Talysh community predominantly resides. In the research, general information is presented about the shrines recognized and considered sacred by the local population, and their place in social and religious life is evaluated. The shrines in Astara are not only religious places of visitation but also cultural centers where people gather, express their wishes, and reinforce social solidarity. During shrine visits, various rituals are performed, and sacredness is also attributed to elements such as wells, fountains, trees, and stones found around the shrines. Visitors sustain their belief practices by carrying out ritualistic activities around these elements. In this context, the study aims to reveal the basic characteristics of the shrines in Astara and to demonstrate the extent to which shrine culture occupies a place in the daily life of the Talysh people.

Keywords

• Shrine
• pilgrimage site
• Astara
• Azerbaijan
• Talysh

Kaynakça

1. Aləm TV. (t.y.). Aləm TV [Facebook page]. https://www.facebook.com/alemtv.az Arpaguş, S. (2007). Pir. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (C. 34, ss. 272–273). TDV Yayınları.
2. Atasağun, G. (2006). Ziyaret fenomeni. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21, 33–60.
3. Aydın, M. (2019). Taliş Hanlığı. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi: Ek-2 (2. bs., ss. 577–578). TDV Yayınları.
4. Cavadov, Q. (2004). Talışlar. Elm Neşriyyatı.
5. Cenublu.az. (t.y.). Cenublu.az. https://cenublu.az
6. Eliade, M. (1968). The sacred and the profane: The nature of religion (Çev. W. R. Trask). HarperOne.
7. Esedli, G. (2004). Nura qerq olunmuş Astara. Mütercim Yayınları.
8. Günay, Ü. (2003). Türk halk dindarlığının önemli çekim merkezleri olarak dini ziyaret yerleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(15), 5–36.

9. Günay, Ü. (2014). Din sosyolojisi (12. bs.). İnsan Yayınları.
10. King, W. L. (2005). Religion. İçinde L. Jones (Ed.), Encyclopedia of Religion (C. 11, ss. 7692–7701). Macmillan Reference.
11. Köse, A., & Ayten, A. (2010). Türbeler: Popüler dindarlığın durakları. Timaş Yayınları.
12. Küçükaşcı, M. S. (2009). Seyyid. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (ss. 40–43). TDV Yayınları.
13. Mirzeyev, M. (1993). Talış toponimlerinin kısa izahlı lüğeti. Azerbaycan Neşriyyatı.
14. Nemet, M. (2010). Azerbaycanda pirler. Elm ve Tehsil Yayınları.
15. Nemetova, M. (1987). Asrların daş yaddaşı. İşıq Neşriyyatı.
16. Paden, W. F. (2008). Kutsalın yorumu (Çev. A. Kurt). Sentez Yayıncılık.
17. Sirat.az. (t.y.). Şiə aləmində baş verən son xəbərlər və hadisələr. https://sirat.az
18. Sovgatov, İ. (2023). Azerbaycan’ın Astara ilinde yaşayan Talışların dini hayatı. İçinde A. Kardaşlar & F. Mike (Ed.), II. Uluslararası Korkut Ata Bilimler Araştırmalar Kongresi 7–8 Aralık 2023 (ss. 381–398). ISKAD Publications.
19. Şefiyev, E. (2007). Azerbaycan’ın cenub bölgesinin tarih ve medeniyyet abideleri. Nurlan Yayınları.
20. Şefiyev, E. (2008). Astara rayonunun tarixi-memarlıq abidələri. Nurlan Yayınları.
21. Şefiyev, E. (2010). Azerbaycan Astara bölgesinde olan inanç yerleri ve onların menşei. Elm ve Tehsil Yayınları.
22. Şükürzade, İ., & Hamidova, N. (2022). Astara’nın tarih ve medeniyyet abideleri. N print studiya MMC.
23. Uludağ, S. (1991). Baba. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (C. 4, ss. 365–366). TDV Yayınları.
24. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. bs.). Seçkin Yayınları.