Nesnellik ve Öznellik Arasında: Tarihsel Kökler ve Çoğulcu Perspektifler

Öz

Bu çalışma, nesnellik ile öznellik arasındaki gerilimi Antik Yunan’dan moderniteye uzanan bir süreçte kavramsal analiz ve tarihsel karşılaştırma yöntemiyle incelemektedir. Bilginin kültürel ve ideolojik bağlamlara gömülü doğasını tartışan çalışma, özellikle feminizm, postkolonyalizm ve fenomenolojik yaklaşımların nesnellik eleştirilerini dikkate alarak bu gerilimin çağdaş görünümlerini analiz etmektedir. Nesnellik, evrensel geçerlilik ve tarafsızlık idealiyle ilişkilendirilmesine rağmen tarihsel olarak dışlayıcı ve indirgemeci eğilimler üretmekle eleştirilmiştir. Buna karşılık öznellik, anlam üretiminde vazgeçilmez olmakla birlikte epistemik görecilik riskini beraberinde getirebilir. Çalışma, bu karşıtlığın yalnızca epistemolojik değil, aynı zamanda ontolojik, etik ve politik boyutlar taşıdığını ileri sürmektedir. Bu doğrultuda makale, nesnellik ve öznelliği uzlaşmaz zıtlıklar olarak değil, karşılıklı etkileşim içinde yeniden düşünülmesi gereken kavramlar olarak ele almakta ve intersübjektif uzlaşıya dayalı çoğulcu bir çerçeve önermektedir. Bu yaklaşım, nesnelliği sabit ve aşkın bir hakikat iddiası olmaktan çıkararak tarihsel ve yorumsal bir süreç olarak yeniden kavramsallaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• nesnellik
• öznellik
• epistemoloji
• intersübjektivite
• çoğulculuk
• yorumsal nesnellik

Between Objectivity and Subjectivity: Historical Roots and Pluralist Perspectives

Abstract

This study examines the tension between objectivity and subjectivity from Antiquity to modernity through conceptual analysis and historical comparison. It addresses the problem of how knowledge is shaped by cultural and ideological contexts, drawing on contemporary debates in feminist, postcolonial, and phenomenological thought. While objectivity has traditionally been associated with universality and neutrality, it has been criticized for producing exclusionary and reductive forms of knowledge. In contrast, subjectivity, although essential for the production of meaning, entails the risk of epistemic relativism. The study argues that this tension cannot be reduced to a purely epistemological issue, but extends to ontological, ethical, and political dimensions. Rather than treating objectivity and subjectivity as irreconcilable opposites, the paper proposes a pluralistic framework grounded in intersubjective agreement. Within this framework, objectivity is reconceptualized not as a fixed and transcendent standard of truth, but as a historically situated and interpretive process. The study thus contributes to contemporary debates by offering a more flexible and responsible understanding of knowledge beyond rigid dichotomies.

Keywords

• epistemology
• intersubjectivity
• objectivity
• pluralism
• subjectivity
• interpretive objectivity

Kaynakça

1. Aristarhov, S. (2022). Heisenberg’s uncertainty principle and particle trajectories. Foundations of Physics, 52, Article 123. https://doi.org/10.1007/s10701-022-00646-x
2. Aristote. (1991) La Métaphysique. (J. Tricot, Trans.) Librairie Philosophique J. Vrin. (Orijinal eser yaklaşık MÖ 350).
3. Aristote. (2014) Seconds Analytiques (J. Tricot, Trans.) Echos du Maquis. (Orijinal eser yaklaşık MÖ 350). Aristote. (1843) Topiques (J. Barthélémy Saint-Hilaire, Trans.) Ladrange. (Orijinal eser yaklaşık MÖ 350).
4. Berkeley, G. (1982). A treatise concerning the principles of human knowledge. Hackett. (Orijinal eser 1710).
5. Bergson, H. (1938). Introduction à la métaphysique. In La pensée et le mouvant. Presses Universitaires de France. (Orijinal eser 1903).
6. Boas, F. (1887). Museums of ethnology and their classification. Science, 9(224), 587–589. https://doi.org/10.1126/science.9.224.587
7. Camus, A. (1942). Le mythe de Sisyphe. Gallimard.
8. de Bianchi, M. S. (2013). The observer effect. Foundations of Science, 18, 213–243. https://doi.org/10.1007/s10699-012-9298-3

9. Descartes, R. (1996). Meditations on first philosophy (J. Cottingham, Trans.). Cambridge University Press. (Orijinal eser 1641).
10. Feyerabend, P. K. (1975). Against method: Outline of an anarchistic theory of knowledge. New Left Books.
11. Foucault, M. (1966). Les Mots et les Choses: Une archéologie des sciences humaines. Gallimard.
12. Foucault, M. (1992). Deliliğin tarihi (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi. (Orijinal eser 1961).
13. Gadamer, H.-G. (1989). Truth and method (2nd rev. ed., J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.). Sheed & Ward. (Orijinal eser 1960).
14. Haraway, D. J. (1988). Situated knowledges: The science question in feminism and the privilege of partial perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599. https://doi.org/10.2307/3178066
15. Harding, S. G. (1986). The science question in feminism. Cornell University Press.
16. Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Harper & Row. (Orijinal eser 1927).
17. Husserl, E. (1982). Ideas pertaining to a pure phenomenology and to a phenomenological philosophy: First book (F. Kersten, Trans.). Kluwer. (Orijinal eser 1913).
18. Huxley, A. (1940). Ends and means: An enquiry into the nature of ideals and into the methods employed for their realization. Chatto & Windus. (Orijinal eser 1937).
19. Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–292. https://doi.org/10.2307/1914185
20. Kant, I. (1993). Saf aklın eleştirisi (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınevi. (Orijinal eser 1781).
21. Kuhn, T. S. (1995). Bilimsel devrimlerin yapısı (N. Kuyaş, Çev.). Alan Yayıncılık. (Orijinal eser 1962).
22. Lyotard, J.-F. (2016). La condition postmoderne : Rapport sur le savoir. Les Éditions de Minuit. (Orijinal eser 1979).
23. MacIntyre, A. (1981). After virtue: A study in moral theory. University of Notre Dame Press.
24. MacIntyre, A. (1988). Whose justice? Which rationality? University of Notre Dame Press.
25. Nagel, T. (1979). Mortal questions. Cambridge University Press.
26. Nagel, T. (1986). The view from nowhere. Oxford University Press.
27. Nietzsche, F. W. (1913). The Will to Power (Anthony M. Ludovici, Trans.). T. N. Foulis. (Orijinal eser 1901).
28. Nietzsche, F. W. (1954). On truth and lie in an extra-moral sense (trans. W. Kaufmann,). In W. Kaufmann (Ed. & Trans.), The portable Nietzsche (pp. 42–47). Penguin Books. (Orijinal eserin kaleme alınışı1873).
29. Nietzsche, F. W. (1974). The gay science (W. Kaufmann, Trans.). Vintage. (Orijinal eser 1882).
30. Nietzsche, F. W. (1978). Thus spoke Zarathustra (W. Kaufmann, Trans.). Vintage. (Orijinal eser 1883–1885).
31. Nietzsche, F. W. (2004). Ahlakın Soykütüğü – Bir Polemik (Zeynep Alangoya, Çev.). Kabalcı. (Orijinal eser 1887).
32. Platon. (2017) Theaitetos (Birdal Akar, Çev.). BilgeSu. (Orijinal eser yak. MÖ 4. yy).
33. Rachels, J. (1986). The elements of moral philosophy. Random House.
34. Ricœur, P. (1976). Interpretation theory: Discourse and the surplus of meaning. Texas Christian University Press. (Orijinal konferans 1973).
35. Rorty, R. (1991). Objectivity, Relativism, and Truth: Philosophical Papers. Cambridge University Press. (Orijinal eser 1990).
36. Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon.
37. Sartre, J.-P. (1994). L’Être et le néant: Essai d’ontologie phénoménologique. Gallimard. (Orijinal eser 1943).
38. Turgenyev, I. (1998). Fathers and sons (R. Freeborn, Trans.). Oxford University Press. (Orijinal eser 1862).
39. Vattimo, G. (2004). Nihilism and emancipation: Ethics, politics, and law (W. McCuaig, Trans.; S. Zabala, Ed.). Columbia University Press. (Orijinal eser 2003).
40. Yılmaz, E. (2024). Nesnellik ve öznellik salınımında hermeneutiğin bilgi problemine yaklaşımı. Kilikya Felsefe Dergisi, (2), 103–120.