İşareti Denizden Bekleyin (1986) Filminde Azerbaycan Millî Kültür Öğelerinin Sunumu: Göstergebilimsel Bir Okuma

Öz

Millî kültür öğeleri, her milletin varlığını sürdürebilmesinin temel göstergesi ve tükenmez bir zenginliğidir. Bir ulusun tarihini, dilini, dinini, geleneklerini, kültürünü ve sanatını kapsayan bu değerler, millî kimliğin yapı taşlarını oluşturur. Ulusal varlık; ana dile, geleneklere, kültüre ve tarihe duyulan bağlılıkla ölçülmektedir. Azerbaycan halkı da bu bağlılığı sayesinde yüzyıllar boyunca varlığını ve millî kimliğini korumayı başarmıştır. Sovyetler Birliği döneminde uygulanan yoğun sansüre rağmen, Azerbaycan sinemasında millî kültür ögeleri birçok filmde açık biçimde yer bulmuştur. Bu filmlerden biri olan İşareti Denizden Bekleyin (1986), Cumhuriyet'ten Sovyetler Birliği'ne geçiş sürecinde Bakü'de yaşanan olayları konu edinmektedir. Film, Azerbaycan’ın Sovyetler Birliği’ne katılış sürecini tarihsel olarak anlatmakla birlikte, üretildiği dönem Sovyet sisteminin çöküş evresine denk gelmektedir. Bu çalışma, sinema ve milliyetçilik ilişkisine odaklanmakta; filmi göstergebilimsel yöntemle inceleyerek literatüre katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Milliyetçilik
• Kültür
• Azerbaycan Halk Cumhuriyeti
• Milli Değerler
• Tarih

Representation of Azerbaijani National Cultural Elements in the Film İşareti Denizden Bekleyin (1986): A Semiotic Analysis

Abstract

National cultural elements are fundamental indicators of a nation’s continuity and constitute its inexhaustible wealth. These values—including history, language, religion, traditions, culture, and art—form the essential components of national identity. The existence of a nation is measured by its attachment to its language, traditions, culture, and historical heritage. The Azerbaijani people have successfully preserved their national identity for centuries through such attachment. Despite the intense censorship imposed during the Soviet era, national cultural elements remained visibly present in many Azerbaijani films. One such film is İşareti Denizden Bekleyin (1986), which portrays the events in Baku during the transitional period from the Republic to the Soviet Union. Although the film narrates the historical process of Azerbaijan’s integration into the Soviet Union, its production coincides with the decline of the Soviet system. This study focuses on the relationship between cinema and nationalism and aims to contribute to the literature through a semiotic analysis of the film.

Keywords

• Nationalism
• Culture
• Azerbaijan Democratic Republic
• National Values
• History

Kaynakça

1. Akbulut, H. (2024). Sinema ve göstergebilim. M. İri (Ed.). Sinema araştırmaları: Kuramlar, kavramlar, yaklaşımlar (ss. 151–180). Derin Yayınları.
2. Əliyev, A. (2014). Azərbaycan dövlət rəmzləri: Onların mahiyəti və ideoloji–tərbiyəvi əhəmiyyəti. M. M. Dəyərlərə (Ed.), Milli mənəvi dəyərlərə elmi yanaşma: Elmi məqalələr toplusu, 106, 142–149.
3. Əliyev, M., & Məhərrəmov, M. (2008). Azərbaycan Respublikasının dövlət rəmzləri. Nurlan.
4. Altunsoy, Y. (2019). Kafkas İslam Ordusu ve Bakü Zaferi. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (2), 42–91.
5. Anderson, B. (2017). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (Çev. A. Ersoy). Metis Yayınları. (Original work published in English as Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, 1983).
6. Andrew, J. D. (2010). Büyük sinema kuramları (Çev. U. Kılıç). Doruk Yayıncılık. (Original work published in English as The Major Film Theories, 1976).
7. Asker, A. (2015). Azerbaycan’da ulus inşasının onay aşaması (1918–1920) ve önemi üzerine bazı tespitler. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/323244759
8. Aslan, M. (2019). Sinemada milliyetçilik ve estetik. Hiperyayın.

9. Atasoy, F. (2018). Küreselleşme ve milliyetçilik. Ötüken Yayınları.
10. Barthes, R. (1979). Göstergebilim ilkeleri (Çev. S. Rifat). Kültür Bakanlığı Yayınları. (Original work published in English as Elements of Semiology, 1964).
11. Birincioğlu, Y. D. (2018). Ulusal aynayı oluşturan kadınsılık sırları: Türk sinemasında ulusun kadınsılaşması. Kriter.
12. Breully, J. (2021). Milliyetçilik. J. Baylis, S. Smith & P. Owens (Eds.), Küreselleşen dünya siyaseti: Uluslararası ilişkilere giriş (ss. tamsayfa). Küre Yayınları.
13. Büker, S. (1985). Sinema dili üzerine yazılar. DOST Yayınları.
14. Carr, E. (1945). Nationalism and after. Macmillan Co. LTD.
15. Garibova, J. (2012). Sovyet sonrası dönemde Türk dilli halklar: Dil sorunu, yeniden biçimlenen kimlikler. Atatürk Kültür Merkezi.
16. Gellner, E. (1992). Ulus ve ulusçuluk (Çev. B. S. Baykal). İnsan Yayınları. (Original work published in English as Nations and Nationalism, 1983).
17. Guliyeva, M. (2023). Azerbaycan’da hanlıklar dönemi erkek milli kıyafetleri ve günümüz giysi tasarımına bir uyarlama. Journal Name, 16(31), 434–452.
18. Günay, V. D. (2012). Görsel göstergebilim ve imgenin anlamlandırılması. V. D. Günay & A. F. Parsa (Eds.), Görsel göstergebilim: İmgenin anlamlandırılması (ss. 11–54). Es Yayınları.
19. Hayward, S. (2000). Framing national cinemas. M. Hjort & S. Mackenzie (Eds.). Cinema and nation (ss. 81–94). Routledge.
20. Heywood, A. (2016). Küresel siyaset (Çev. H. Yalçın). Adres Yayınları. (Original work published in English as Global Politics, 2011).
21. Həsənov, M. (2018). Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövründə dövlət idarəçiliyi. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 1(1), 16–22.
22. Higson, A. (2000). The limiting imagination of national cinema. M. Hjort & S. Mackenzie (Eds.), Cinema and nation (ss. 57–68). Routledge.
23. Hobsbawm, E. J. (1995). 1780'den günümüze milletler ve milliyetçilik (Çev. O. Akınhay). Ayrıntı Yayınları. (Original work published in English as Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, 1990).
24. İri, M. (2004). Türk sinemasında ulusal kimliğin inşası (1923–1946 dönemi) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yök Tez.
25. İri, M. (2024). Ulusçuluk ve sinema: Hayali cemaatin hareketli resimdeki ha(ya)li. M. İri (Ed.), Sinema araştırmaları: Kuramlar, kavramlar, yaklaşımlar (ss. 337–346). Derin Yayınları.
26. Mirzəyev, C. (Yönetmen). (1986). İşareti Denizden Bekleyin [Film]. YouTube. https://www.youtube.com
27. Kedourie, E. (1971). Avrupa’da milliyetçilik (Çev. M. Aydın). Milli Eğitim Basımevi. (Original work published in English as Nationalism in Europe, 1960).
28. Lotman, Y. M. (1973). Semiotika kino i problemy kinoestetiki. Ээсти Раамат. https://mediaeducation.ucoz.ru (in Russian).
29. Mahmudov, Y. (2005). Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası (C. II). Lider Nəşriyyatı.
30. Mehmetov, İ. (2009). Türk Kafkası’nda siyasi ve etnik yapı: Eski çağlardan günümüze Azerbaycan tarihi. Ötüken Neşriyat.
31. Metz, C. (2012). Sinemada anlam üstüne denemeler (Çev. O. Atabek). HayalPerest Yayınları. (Original work published in French as Essais sur la signification au cinéma, 1971).
32. Nairn, T. (2015). Milliyetçiliğin yüzleri: Janus’a yeni bir bakış (Çev. G. Gürsoy). İletişim Yayınları. (Original work published in English as The Faces of Nationalism: Janus Revisited, 1997).
33. Orkunoğlu, Y. (2018). Marksizm, milliyetçilik ve demokratik ulus. İletişim Yayınları.
34. Özkıl, O. (2013). Kültür ve küreselleşme. Pınar Yayınları (Açılımkitap).
35. Özkırımlı, U. (2020). Milliyetçilik kuramları: Eleştirel bir bakış. Doğu Batı Yayınları.
36. Parlayandemir, G. (2015). Milliyetçilik ve faillik bağlamında Dedemin İnsanları. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 6(1), 107–132.
37. Renan, E. (2021). Ulus nedir? (Çev. A. Tarhan). Pinhan Yayıncılık. (Original work published in French as Qu’est-ce qu’une nation?, 1882).
38. Rıfat, M. (1998). XX. yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları: 1. Tarihçe ve eleştirel kuramlar. YKY.
39. Rocker, R. (2019). Milliyetçilik ve kültür (Çev. Ç. A. Çıkaroğlu). Kaos Yayınları. (Original work published in English as Nationalism and Culture, 1937).
40. Saussure, F. (1985). Genel dilbilim dersleri (Çev. B. Vardar). Birey ve Toplum Yayınları. (Original work published in French as Cours de linguistique générale, 1916).
41. Schlesinger, P. (2000). The sociological scope of “national cinema”. M. Hjort & S. Mackenzie (Eds.), Cinema and nation (ss. 17–28). Routledge.
42. Sim, Ş., & Gönçü, S. (2018). Milliyetçilik bağlamında Bahoz/Fırtına filminin söylem analizi. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 327–352.
43. Smith, A. D. (1994). Milli kimlik (Çev. B. Küçük). İletişim Yayınları. (Original work published in English as National Identity, 1991).
44. Sosyal, E. M. (2010). Tarihsel süreçte bayrak ve sancaklarımız. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (42), 209–239.
45. Williams, R. (2017). Kültür ve toplum: 1780–1950 (Çev. S. Irvan). İletişim Yayınları. (Original work published in English as Culture and Society: 1780–1950, 1958).
46. Wollen, P. (2004). Sinemada göstergeler ve anlam (Çev. E. Tarhan). Metis Yayınları. (Original work published in English as Signs and Meaning in the Cinema, 1969).