From Enosis to Partition: The Struggle of Two Communities in Cyprus (1950–1960)

Öz

Due to its strategic location, Cyprus has hosted numerous civilizations throughout history, coming under Ottoman rule in 1571 and British administration in 1878. In the 1950s, Greek Cypriot aspirations for Enosis (union with Greece) and the Turkish Cypriot community’s struggle for political existence intensified tensions on the island, transforming the issue from a regional dispute into an international crisis. This study examines the political developments and intercommunal conflicts in Cyprus between 1950 and 1960 within an analytical framework. It assesses the implications of these developments for Turkish–Greek relations while also considering the strategic approaches of global actors such as the United Kingdom, the United States, and NATO. Furthermore, the article analyzes the domestic and external factors shaping Turkey’s foreign policy, the strategic responses of Turkish governments to developments on the island, and the influence of the political climate of the period on decision-making processes. The primary aim of this study is to present a comprehensive and comparative evaluation of how the international conjuncture shaped by the Cold War influenced the Cyprus question. Keywords: Cyprus, Turkey, Greece, Enosis, Independence

Enosis’ten Taksim’e: Kıbrıs’ta İki Toplumun Mücadelesi (1950-1960)

Öz

Kıbrıs, stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış; 1571’de Osmanlı, 1878’de ise İngiliz yönetimine geçmiştir. 1950’li yıllarda Rumların Enosis (Yunanistan’a bağlanma) hedefi ve Türklerin buna karşı yürüttüğü varlık mücadelesi, adadaki gerilimi tırmandırarak meseleyi bölgesel bir anlaşmazlıktan uluslararası bir krize dönüştürmüştür. Bu çalışma, 1950-1960 yılları arasında Kıbrıs’ta yaşanan siyasal gelişmeleri ve toplumlar arası çatışmaları analitik bir çerçevede incelemektedir. Sürecin Türkiye-Yunanistan ilişkileri üzerindeki etkileri değerlendirilirken, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve NATO gibi küresel aktörlerin stratejik yaklaşımları da çok boyutlu bir perspektifle ele alınmaktadır. Ayrıca Türkiye’nin dış politikasını şekillendiren iç ve dış dinamikler, Türk hükümetlerinin adadaki gelişmelere karşı geliştirdiği stratejik tepkiler ve dönemin siyasal atmosferinin karar alma süreçleri üzerindeki belirleyici rolü ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Çalışmanın temel amacı, Soğuk Savaş bağlamında şekillenen uluslararası konjonktürün Kıbrıs sorunu üzerindeki etkilerini bütüncül ve karşılaştırmalı bir perspektifle ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kıbrıs
• Türkiye
• Yunanistan
• Enosis
• Bağımsızlık

Kaynakça

1. Akgönül, S. (2012). Türkiye Rumları: Ulus-devlet çağından küreselleşme çağına bir azınlığın yok oluş süreci (C. Gürman, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal eser 2007’te yayımlandı).
2. Akşam. (1948, 25 Aralık). Kıbrıs’ın mukadderatı. Akşam.
3. Akşam. (1949, 12 Aralık). Kıbrıs Türklerinin protesto mitingi. Akşam.
4. Akşam. (1950, 19 Ocak). Ankara’da Kıbrıs mitingi. Akşam.
5. Akşam. (1954, 21 Ağustos). Yunanistan Kıbrıs davasını nihayet Birleşmiş Milletler’e götürdü. Akşam.
6. Anadol, C. (2004). Türk siyâset tarihinde Demokrat Parti. Yeni Kuvayı Milliye Yayınları.
7. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi. (2018). Lozan Barış Konferansı tutanaklar, belgeler (Takım 2, Cilt II; S. L. Meray, Çev.). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
8. Atabay, M. (2013). İmparatorluktan ulus devletlere Türkiye ve Balkanlar. Paradigma Akademi Yayınları.

9. Aydoğdu, F. (2002). Batı Trakya sorununun Türkiye ve Yunanistan’ın hükümet politikaları çerçevesinde incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Topkapı Üniversitesi.
10. Ayın Tarihi. (t.y.). Ayın Tarihi, (250).
11. Ayın Tarihi. (t.y.). Ayın Tarihi, (253).
12. Ayın Tarihi. (1955, Eylül). Ayın Tarihi, (262).
13. Ayın Tarihi. (1957, Şubat). Ayın Tarihi, (267).
14. Ayın Tarihi. (1957, Ağustos). Ayın Tarihi, (285).
15. Ayın Tarihi. (1957, Aralık). Ayın Tarihi, (277).
16. Bağcı, H. (1990). Demokrat Parti dönemi dış politikası. İmge Kitabevi.
17. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (2000). Osmanlı idaresinde Kıbrıs. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.37.226.3 [Arşiv belgesi].
18. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.38.227.2 [Arşiv belgesi].
19. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.40.241.14 [Arşiv belgesi].
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.63.386.14 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.64.394.29 [Arşiv belgesi].
21. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.69.438.8 [Arşiv belgesi].
22. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.123.785.2 [Arşiv belgesi].
23. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi. (t.y.). BCA, 030.01.129.839.1 [Arşiv belgesi].
24. Cumhuriyet. (1957, 19 Aralık). Paris’te Kıbrıs için mühim müzakereler. Cumhuriyet.
25. Çevikel, N. (2006). Kıbrıs’ta Osmanlı mirası (1570–1960). 47 Numara Yayınları.
26. Daver, A. (1951, 31 Aralık). İngiltere Kıbrıs’ı Yunanistan’a vermez. Cumhuriyet.
27. Demirer, M. A. (1995). Demokrat Parti iktidarının 1950–1960 günlüğü: 27 Mayıs ve sonrası. Demokrat Parti Yayınları.
28. Demirtaş Coşkun, B. (2001). Değişen dünya dengelerinde Türk-Yunan ilişkileri. İ. Bal (Ed.), 21. yüzyılın eşiğinde Türk dış politikası içinde (ss. 201–220). Alfa Yayınları.
29. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1950, 20 Haziran). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem IX, Cilt 3). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
30. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1956, 5 Temmuz). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem X, Cilt 173). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
31. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1957, 26 Aralık). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem XI, Cilt 210). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
32. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1958, 22 Mayıs). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem XI, Cilt 222). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
33. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1958, 18 Haziran). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem X, Cilt 188). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
34. Demokrat Parti Meclis Grubu Gizli Müzakere Zabıtları. (1958, 24 Haziran). Demokrat Parti Meclis Grubu gizli müzakere zabıtları (Dönem XI, Cilt 230). Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi.
35. Erdönmez, C. (2004). Şer’iye sicillerine göre Kıbrıs’ta toplum yapısı (1839–1856) (Yayımlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı.
36. Fırat, M. (2009). Yunanistan’la ilişkiler. B. Oran (Ed.), Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (1919–1980) (Cilt 1) içinde (ss. 576–614). İletişim Yayınları.
37. Fırat, M. M. (2000). Türkiye’nin Kıbrıs Politikaları (1945-1960). Toplumsal Tarih, 81, 22-27.
38. Gönlübol, M., & Sar, C. (1974). Olaylarla Türk dış politikası (1919–1973) (Cilt 1). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
39. Güler, Y. (2004). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kuruluşuna kadar Kıbrıs meselesi. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 101–112.
40. Halkçı. (1954, 13 Temmuz). Halkçı [Gazete sayısı].
41. Pınar, M. (2014). 1950–1951 Bulgaristan’dan Türkiye’ye göçler ve Demokrat Parti’nin göçmen politikası. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, (30), 61–94.
42. Pınar, M. (2018). Cumhuriyet döneminde Mersin ve İçel’de siyasi hayat (1923–1950). Hiperyayın.
43. Semavi, S. (1951, 25 Şubat). Yine Türk Kıbrıs. Hürriyet.
44. Son Posta. (1949, 12 Aralık). Kıbrıs Türkleri Ortodoks kilisesini protesto ediyor. Son Posta.
45. Son Posta. (1950, 17 Ocak). Kıbrıs için dün miting yapıldı. Son Posta.
46. Son Posta. (1950, 19 Ocak). Ankara gençliğe de dün Kıbrıs için miting yaptı. Son Posta.
47. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1957, 28 Ocak). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre X, Cilt 15).
48. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1958, 24 Haziran). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre XI, Cilt 230).
49. Tuncer, H. (2013). Menderes’in dış politikası: Batı’nın güdümündeki Türkiye. Kaynak Yayınları.
50. Ulus. (1956, 10 Mayıs). Ulus [Gazete sayısı].
51. Ulus. (1956, 11 Mayıs). Ulus [Gazete sayısı].
52. Ulus. (1956, 20 Mart). Ulus [Gazete sayısı].
53. Ulus. (1956, 24 Mart). Ulus [Gazete sayısı].
54. Ulus. (1956, 29 Haziran). Ulus [Gazete sayısı].
55. Ulus. (1957, 11 Nisan). Ulus [Gazete sayısı].
56. Ulus. (1957, 12 Nisan). Ulus [Gazete sayısı].
57. Ulus. (1957, 30 Ocak). Ulus [Gazete sayısı].
58. Ulus. (1957, 30 Mart). Ulus [Gazete sayısı].
59. Ulus. (1958, 16 Ocak). Ulus [Gazete sayısı].
60. Ulus. (1958, 14 Haziran). Ulus [Gazete sayısı].
61. Ulus. (1958, 16 Haziran). Ulus [Gazete sayısı].
62. Ulus. (1958, 4 Temmuz). Ulus [Gazete sayısı].
63. Ulus. (1958, 12 Temmuz). Ulus [Gazete sayısı].
64. Ulus. (1958, 20 Temmuz). Ulus [Gazete sayısı].
65. Ulus. (1958, 11 Ağustos). Ulus [Gazete sayısı].
66. Ulus. (1958, 26 Ağustos). Ulus [Gazete sayısı].
67. Ulus. (1958, 29 Haziran). Ulus [Gazete sayısı].
68. Yeni İstanbul. (1950, 13 Ocak). Yunanistan’da Kıbrıs için dün bir miting yapıldı. Yeni İstanbul.
69. Yeni İstanbul. (1950, 16 Ocak). Gençliğin Kıbrıs için mitingi. Yeni İstanbul.
70. Yeni İstanbul. (1950, 17 Ocak). Gençlik, Kıbrıs için dün miting yaptı. Yeni İstanbul.
71. Yeni İstanbul. (1950, 18 Ocak). Kıbrıs için Ankara’da bugün miting yapılacak. Yeni İstanbul.
72. Yeni İstanbul. (1950, 2 Şubat). Milli Türk Talebe Birliği Kıbrıs için Birleşmiş Milletlere başvurdu. Yeni İstanbul.
73. Yeni İstanbul. (1958, 8 Temmuz). Yeni İstanbul [Gazete sayısı].
74. Zafer. (1950, 17 Ocak). Kıbrıs için Milli Türk Talebe Birliğinin dünkü mitingi. Zafer.
75. Zafer. (1950, 18 Ocak). Kıbrıs için gençliğin bugünkü mitingi. Zafer.
76. Zafer. (1950, 19 Ocak). Kıbrıs için dün yapılan miting. Zafer.
77. Zafer. (1951, 5 Nisan). Zafer [Gazete sayısı].
78. Zafer. (1954, 30 Eylül). Zafer [Gazete sayısı].
79. Zafer. (1956, 10 Mayıs). Zafer [Gazete sayısı].
80. Zafer. (1956, 11 Mayıs). Zafer [Gazete sayısı].
81. Zafer. (1956, 30 Mart). Zafer [Gazete sayısı].
82. Zafer. (1957, 13 Şubat). Zafer [Gazete sayısı].
83. Zafer. (1957, 19 Aralık). Zafer [Gazete sayısı].
84. Zafer. (1957, 22 Şubat). Zafer [Gazete sayısı].
85. Zafer. (1957, 23 Ocak). Zafer [Gazete sayısı].
86. Zafer. (1957, 27 Şubat). Zafer [Gazete sayısı].
87. Zafer. (1957, 4 Mayıs). Zafer [Gazete sayısı].
88. Zafer. (1958, 16 Ocak). Zafer [Gazete sayısı].
89. Zafer. (1958, 29 Haziran). Zafer [Gazete sayısı].