Bağımlılık ve Mekân: Madde Kullanım Deneyimlerinin Mekânsal Boyutu Üzerine Nitel Bir Çalışma

Öz

Bu çalışma, uyuşturucu madde kullanan ve bu nedenle ceza almış bireylerin madde kullanım pratiklerinin, toplumsal mekânla kurdukları etkileşimler çerçevesinde nasıl biçimlendiğini analiz ederek kentsel çevrenin bağımlılık davranışlarının üretimindeki rolünü sosyolojik bir perspektifle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma ve bulundurma nedeniyle haklarında denetimli serbestlik kararı verilen bireylerin anlatılarında kent ve mekâna ilişkin söylemler derinlemesine tartışılmıştır. Niteliksel yöntemin benimsendiği saha araştırması verilerine dayanan bu çalışma kapsamında, madde kullanımı ve bununla ilişkili suçlardan yükümlü olan 72 kişi ile yüz yüze görüşmeler Antalya Denetimli Serbestlik Müdürlüğünde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, katılımcıların anlatılarında mekânla kurdukları ilişkinin bağımlılık deneyimleriyle nasıl kesiştiği ve kentsel çevrenin bağımlılık kalıplarının oluşumundaki rolü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırma bulguları, maddeyle ilişkilenme deneyimlerinde ev, iş yeri ve mahallenin önemli mekânlar olduğunu ortaya koymuştur. Bu çerçevede mekânsal mesafe ve aşinalık; madde ile olan ilişkiyi ve deneyimi belirlemektedir. Katılımcıların kentin marjinalleştirilen bölgelerinde yaşamaları, bağımlılık ve ona ilişkin suçlara yönelik döngünün sürmesine yol açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Uyuşturucu Madde Bağımlılığı
• Bağımlılık
• Madde Kullanım Bozukluğu
• Kentsel Mesafe
• Mekân
• Dezavantajlılık.

Addiction and Space: A Qualitative Study on the Spatial Dimension of Substance Use Experiences

Öz

The aim of this study is to analyse how the drug use practices of individuals who use illicit substances and have been penalised for related offences are shaped by their interaction with social space. It also aims to reveal the role of the urban environment in the production of addictive behaviour from a sociological perspective.In this context, it is investigated how the dynamics related to the city and space take place in the narratives of individuals who have been sentenced to treatment and probation for using and possessing drugs or stimulants. Within the scope of this study, which is based on field research data in which qualitative method is adopted, in-depth interviews with 72 individuals who are liable for substance abuse and related offences were conducted at the Antalya Directorate of Probation. In the research, it was tried to reveal in which areas of their lives the emphasis on space is visible in the narratives of the participants and how it intersects with their addiction experiences. The findings revealed that home, workplace and neighbourhood are important spaces in the experiences of being involved with the substance. Spatial distance and familiarity determine the relationship and experience with the substance. The fact that the participants live in marginalised areas of the city leads to the continuation of the cycle of addiction and related crimes.

Anahtar Kelimeler

• Drug Addiction
• Addiction
• Substance Use Disorder
• Urban Distance
• Space
• Disadvantage.

Kaynakça

1. Aka, V., Karaman, H. & Yaman, Ö. M. (2021). Gençlerin esrar kullanımında akran/arkadaşlık ilişkilerinin etkisi: Bingöl İli örneği. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 21(50), 129-161. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.621418
2. Aksoy, E., & Kocataş, Ö. G. (2017). Gecekondu alanlarında uygulanan kentsel dönüşüm projelerinin meşruiyet zemini olarak yoksulluk ve suç. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 275-295.
3. Aytaç, Ö. (2017). Kent, metropol ve değişen yer/mekân imajları. Mukaddime, 8(1), 1-23. https://doi.org/10.19059/mukaddime.325935
4. Bağış, R. C. (2022). Mekânın suça yansıması: Kentsel mekân ve çocuk suçluluğu ilişkisi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(3), 1181-1202. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1034988
5. Bourgois, P. I. & Schonberg, J. (2009). Righteous Dopefiend. University of California Press.
6. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
7. Collins, A. B., Boyd, J., Cooper, H. L., & McNeil, R. (2019). The intersectional risk environment of people who use drugs. Social Science & Medicine, 234, 112384. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2019.112384
8. Creswell, J. W., (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage publications.

9. Daley, D. C. (2013). Family and social aspects of substance use disorders and treatment. Journal of Food and Drug Analysis, 21(4), 73-76. https://doi.org/10.1016/j.jfda.2013.09.038
10. Ezell, J. M., Ompad, D. C., & Walters, S. (2021). How urban and rural built environments influence the health attitudes and behaviors of people who use drugs. Health & place, 69, 102578. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2021.102578
11. Derin, G., Okudan, M., & Aşıcıoğlu, F. (2021). Alkol ve madde kullanım bozukluklarında ailevi risk faktörleri. Aile Psikopatolojisi, 1, 118-126.
12. Dew, B. Elifson, K., & Dozier, M. (2007). Social and environmental factors and their influence on drug use vulnerability and resiliency in rural populations. The Journal of Rural Health, 23(1), 16-21. https://doi.org/10.1111/j.1748-0361.2007.00119.x
13. Duff, C. (2007). Towards a theory of drug use contexts: Space, embodiment and practice. Addiction Research & Theory, 15(5), 503-519. https://doi.org/10.1080/16066350601165448
14. Dunlap, E. & Johnson, B. D. (1992). The setting for the crack era: Macro forces, microconsequences (1960-1992). Journal of Psychoactive Drugs, 24(4), 307-321.
15. Ford, J. A., Sacra, S. A., & Yohros, A. (2017). Neighborhood characteristics and prescription drug misuse among adolescents: The importance of social disorganization and social capital. International Journal of Drug Policy, 46, 47-53. https://doi.org/10.1016/j.drugpo.2017.05.001
16. Foster, J. (2000). Social exclusion, crime and drugs. Drugs: education, prevention and policy, 7(4), 317-330.e. https://doi.org/10.1080/dep.7.4.317.330
17. Fuller, C. M., Borrell, L. N., Latkin, C. A., Galea, S., Ompad, D. C., Strathdee, S. A., & Vlahov, D. (2005). Effects of race, neighborhood, and social network on age at initiation of injection drug use. American journal of public health, 95(4), 689-695.
18. Galea, S., Rudenstine, S., & Vlahov, D. (2005). Drug use, misuse, and the urban environment. Drug and Alcohol Review, 24(2), 127-136.
19. Genç, Y., Taylan, H. H., & Keskin, Y. M. (2017). Sakarya’daki liselerde madde kullanımını etkileyen demografik faktörler. International Journal of Social Science, (57), 457-470. https://doi.org/10.1016/j.drugpo.2017.05.001
20. Goffman, E. (2014), Damga: Örselenmiş Kimliğin İdare Edilişi Üzerine Notlar. (Çev. L. Ünsaldi, Ş. Geniş, S. N. Ağırnaslı). Heretik Yayıncılık.
21. Görgülü, T. (2019). Madde kullanım risk faktörleri ve madde kullanım davranışının sonuçları: madde kullanıcılarının deneyimlerine ilişkin nitel bir çalışma. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, (6), 511–538. http://dx.doi.org/10.15805/addicta.2019.6.3.0007
22. Harvey, D. (2016). Kent Deneyimi. (Çev. E. Soğancılar). Sel yayıncılık.
23. Kadushin, C., Reber, E., Saxe, L., & Livert, D. (1998). The substance use system: social and neighborhood environments associated with substance use and misuse. Substance use & misuse, 33(8), 1681-1710. https://doi.org/10.3109/10826089809058950
24. Kaygalak, S. (2001). Yeni kentsel yoksulluk, göç ve yoksulluğun mekânsal yoğunlaşması: Mersin/Demirtaş mahallesi örneği. Praksis, (2), 124-172.
25. Kaylı, D. S., Altintoprak, A. E., Çelikay, H., Korkmaz, Y. B., & Kabakçi, D. (2016). Madde bağımlılığı nedeniyle denetimli serbestlik tedavisine yönlendirilen bireylerde madde kullanım örüntüsü ile göç arasındaki ilişki. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 17(5), 376. https://doi.org/10.5455/apd.217594
26. Kaylı, D. Ş. (2016). Sosyal hizmet açısından bağımlılık polikliniğine yönlendirilen madde bağımlısı bireylerde denetimli serbestlik sürecinin etkinliği. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 179-197. https://doi.org/10.18026/cbusos.06015
27. Kıryar B. (2020). Bağımlılık ve bağımlılıkla mücadele. İçinde İ. A. Kariper (Ed.), Madde bağımlılığı: disiplinler arası bir yaklaşım (s. 113-138). Nobel Yayınları.
28. Konuk Şener, D., Akkuş, D., Karaca, A., & Cangür, Ş. (2018). Lise öğrencilerinin madde kullanmama davranışlarını etkileyen faktörler. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 5(3), 405-429. https://10.15805/addicta.2018.5.3.0024
29. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi. (Çev. I. Ergüden). Sel Yayıncılık.
30. MacDonald, R., & Marsh, J. (2002). Crossing the rubicon: Youth transitions, poverty, drugs and social exclusion. International journal of drug policy, 13(1), 27-38. https://doi.org/10.1016/S0955-3959(02)00004-X
31. March, J. C., Oviedo-Joekes, E., & Romero, M. (2005). Drugs and social exclusion in ten European cities. European Addiction Research, 12(1), 33- 41. https://doi.org/10.1159/000088581
32. Massey, D. (1994). Space, Place and Gender. Polity Press.
33. Matto, H. C., & Cleaveland, C.L. (2016). A social-spatial lens to examine poverty, violence, and addiction. Journal of Social Work Practice in the Addictions, 16(1-2), 7–23. https://doi.org/10.1080/1533256X.2016.1165113
34. Mericle, A. A. (2014). The role of social networks in recovery from alcohol and drug abuse. The American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 40(3), 179-180. https://doi.org/10.3109/00952990.2013.875553
35. Mutlu, E. (2015). Madde bağımlılığının tedavisinde sosyal hizmet uzmanlarının rol ve işlevleri: Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Merkezi örneği. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, (5), 16-23.
36. Neely, B., & Samura, M. (2011). Social geographies of race: connecting race and space. Ethnic and Racial Studies, 34(11), 1933–1952. https://doi.org/10.1080/01419870.2011.559262
37. Nijman, J., & Wei, Y. D. (2020). Urban inequalities in the 21st century economy. Applied geography, 117 (102188), 1-8. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2020.102188
38. Ompad, D., & Fuller, C. (2005). The urban environment, drug use, and health. In S. Galea & D. Vlahov (Eds.), Handbook of urban health: Populations, methods, and practice (pp. 127–154). Springer Publishing Company. https://doi.org/10.1007/0-387-25822-1_7
39. Orrico, L. A. (2017). Orrico, L. A. (2017). Let people be people: Everyday substance use in a public work site. Qualitative Sociology, 40(3), 311-330.
40. Ögel, K. (2001). İnsan, Yaşam ve Bağımlılık Tartışmalar ve Gerçekler. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
41. Ögel, K. (2002). Türkiye’de Madde Bağımlılığı. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
42. Ögel, K. (2017). Bağımlılık ve Tedavisi Temel Kitabı. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
43. Oetting, E. R., & Donnermeyer, J.F. (1998). Primary socialization theory: The etiology of drug use and deviance. Substance use & misuse, 33(4), 995-1026. https://doi.org/10.3109/10826089809058948
44. Özcan, A. (2020). Bağımlılık ve Bağımlılıkla Mücadele. İçinde İ. A. Kariper (Ed.), Madde Bağımlılığı: Disiplinler Arası Bir Yaklaşım (s. 1-33). Nobel Akademik Yayıncılık.
45. Öztürk, Y. E., Kıraç, R., & Kırlıoğlu, M. (2015). Alkol ve madde bağımlılığında risk faktörleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 18(2), 97-118.
46. Polat, G. (2014). Madde Bağımlılığı Tedavisinde Sosyal Hizmet Mesleği. Okmeydanı Tıp Dergisi, 30(2), 143-148. https://doi.org/10.5222/otd.supp2.2014.143
47. Rhodes, T. (2009). Risk environments and drug harms: a social science for harm reduction approach. International journal of drug policy, 20(3), 193-201. https://doi.org/10.1016/j.drugpo.2008.10.003
48. Seddon, T. (2006). Drugs, crime and social exclusion: social context and social theory in British drugs–crime research. British journal of criminology, 46(4), 680-703. https://doi.org/10.1093/bjc/azi079
49. Smith, M. A. (2021). Social learning and addiction. Behavioural Brain Research, (398) 112954, 1-42. https://doi.org/10.1016/j.bbr.2020.112954
50. Smith, C. B. (2010). Socio-spatial stigmatization and the contested space of addiction treatment: Remapping strategies of opposition to the disorder of drugs. Social Science & Medicine, 70(6), 859-866. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2009.10.033
51. Şamar, B. ve Sema, B. U. Z. (2022). Bağımlılık Rehabilitasyonunda Sosyal Hizmet Uygulamaları: Erenköy BAHAR Modeli. Bağımlılık Dergisi, 23(2), 221-232. https://doi.org/10.51982/bagimli.982856
52. Şencan, F. (2022). Kent/li/leşme Sürecinde Bağımlılık Sarmalı. UTOPIA & RumeliYA Yayıncılık.
53. Şencan, F. & Canatan, K. (2020). Göç ve kentleşme sürecinde ergenleri madde kullanımına yönelten sosyal bağlamın analizi. Sosyal Çalışma Dergisi, 4(2), 115-125.
54. Şencan, F. & Canatan, K. (2021). Göç ve kente uyum süreçlerinde madde kullanan ergenlerin bağımlılık tipolojileri. Adam Academy Journal of Social Sciences, 11(2), 149-172. doi: https://doi.org/10.31679/adamakademi.858715
55. Takak, G. K., Kaylı, D. Ş., & Cengisiz, C. (2025). Madde kullanım deneyiminde ilişkisel bir aktör olarak mekânın anlamının incelenmesi. Bağımlılık Dergisi, 26(1), 68-93. https://doi.org/10.51982/bagimli.1511081
56. Timurturkan, M., Demez, G., Tunca, T. & Özkan, B. (2025). Bağımlılığın Sosyolojisi: Sahadan notlar, anlatılar, tanıklıklar. Bağlam Yayınları
57. United Nations Office on Drugs and Crime. (2020). Socioeconomic characteristics and drug use disorders: World Drug Report 2020. https://wdr.unodc.org/wdr2020/field/WDR20_Booklet_5.pdf
58. Unger, J. B., Baezconde-Garbanati, L., Shakib, S., Palmer, P. H., Nezami, E., & Mora, J. (2004). A cultural psychology approach to “drug abuse” prevention. Substance use & Misuse, 39(10-12), 1779-1820. https://doi.org/10.1081/JA-200033224
59. Uzbay, T. (2009). Madde bağımlılığının tarihçesi, tanımı, genel bilgiler ve bağımlılık yapan maddeler. Meslek İçi Sürekli Eğitim Dergisi, (21), 5-15.
60. Uzbay, T. (2015). Madde bağımlılığı tüm boyutlarıyla bağımlılık ve bağımlık yapan maddeler. İstanbul Tıp Kitabevi.
61. Ünal Reşitoğlu, H. (2022). Çetrefilli bir ilişki: Kentsel dönüşüm ve suç. İdealkent, 38(13), 2703-2732. https://doi.org/10.31198/idealkent.1182574
62. Ünal S, Mutlu E. A., Topaktaş Ö. (2021). Madde bağımlılığının gelişiminde birikimli risk faktörlerinin rolü. Bağımlılık Dergisi. 22(1), 31-42. https://doi.org/10.51982/bagimli.790981
63. Ünsal, T. (2015). Kentleşme ve suç ilişkisi: Çocuk suçlular. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 6(23). 255-272.
64. Wacquant, L. (2007). Territorial stigmatization in the age of advanced marginality. Thesis Eleven, 91(1), 66-77. https://doi.org/10.1177/0725513607082.
65. Wacquant, L. (2015). Kent paryaları ileri marjinalliğin karşılaştırmalı sosyolojisi. (Çev. M. Doğan). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
66. Weeks, M. R., Clair, S., Borgatti, S. P., Radda, K., & Schensul, J. J. (2002). Social networks of drug users in high-risk sites: Finding the connections. AIDS and Behavior, 6, 193-206.
67. Williams, C. T., & Latkin, C. A. (2007). Neighborhood socioeconomic status, personal network attributes, and use of heroin and cocaine. American journal of preventive medicine, 32(6), 203-210. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2007.02.006
68. Wills, A.T. &Yaeger, A.M. (2003). Family factors and adolescent substance use: Models and mechanisms. Current Directions in Psychological Science, 12(6), 222-226. https://doi.org/10.1046/j.0963-7214.2003.01266.x
69. Winstanley, E. L., Steinwachs, D. M., Ensminger, M. E., Latkin, C. A., Stitzer, M. L., & Olsen, Y. (2008). The association of self-reported neighborhood disorganization and social capital with adolescent alcohol and drug use, dependence, and access to treatment. Drug and alcohol dependence, 92(1-3), 173-182. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2007.07.012
70. Yaman, Ö.M. & Karaman, H. (2020). Bağımlılığın sosyal yansımaları. İçinde Y. S. Zavalsız (Ed.), Sosyal hizmetler ve bütün yönüyle bağımlılık (s. 253-268). Grafiker Yayınları.
71. Yaman, Ö. M. (2014). Uyuşturucu madde bağımlısı gençlerin aile içi ilişkilere yönelik görüşleri: Esenler-Bağcılar örneği. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 1(1), 99-132. https://doi.org/10.15805/addicta.2014.1.1.013
72. Yaman, Ö. M., Tuna, A. S., Köroğlu, A., Seylan, A. ve Yılmaz, S. (2014). Türkiye’de uyuşturucu madde bağımlılığı: Önleme, tedavi ve rehabilitasyon Çalıştayı. Yeşilay Yayınları.
73. Yılmaz, B. (2007). Hayatta kalmak yaşamak değildir! kent yoksulu göçmenlerin gündelik yaşam mücadelelerini habitus kavramıyla düşünmek, Mülkiye Dergisi, 31(255), 203-225.