The reciter in the Turkish version of the Qahran-e-Nameh of the Library of the Islamic Consultative Assembly of Iran

Year 2025, Volume: 7 Issue: 2, 291 - 309, 31.12.2025

Nabi Azeroğlu , Roghaiyeh رقیه Azizpour عزیزپور

Abstract

This article examines the concept of "sahibkıran," which holds a significant place in the epic tradition, through its historical, mythological, and literary dimensions, using the example of the Kahraman-name. Derived from the Arabic words "sahib" (owner) and "kıran" (closeness, superiority), "owner" means "strong and superior ruler" and has been used as a multilayered title associated with leadership, power, and destiny in the Turkish state tradition. The concept is linked to the concept of "kut" (divine grace) in pre-Islamic Turkish mythology, and in the post-Islamic Turkish-Islamic tradition, it became a symbol reinforcing the legitimacy of rulers with universal sovereignty and celestial authority.

The study examines the traces of the title "sahibkıran" in Turkish epics through the leader archetype seen in the Oghuz Khagan Epic, evaluating heroes acting with a universal mission and endowed with extraordinary powers as early representations of the title "sahibkıran." During the Ottoman period, this title, used in divan literature to praise sultans, became a rhetorical tool that exalted the ruler's authority, both earthly and celestial.

The primary focus of this study is the Iranian copy of the Kahraman-name (Iranian Parliament Library, No. 8019, 1826). In this work, the concept of Sahipkıran is divided into three main functions: astrological symbolism, legitimization of authority, and the archetype of heroism. In this work, Kahraman's extraordinary skills and achievements led to him being awarded the title "Sahipkıran" by Huşeng Shah. This title not only solidifies Kahraman's leadership status but also represents a cosmic destiny and divine grace. Figures such as Tahmurus Shah and Sam ibn-i Nariman also stand out in the work as leaders who earned the title of Sahipkıran through their own epic achievements.

Keywords

sahipkıran, , Kahraman-name, , İran Turks, , manuscript

Project Number

Yok

صاحبقران در قهرمان‌نامه نسخه تورکی ایران کتابخانه مجلس شورای اسلامی

Abstract

این مقاله به بررسی مفهوم «صاحبقران» که در ادبیات تورکی جایگاهی برجسته دارد می پردازد. این پژوهش ، با تمرکز بر نسخه تورکی قهرمان‌نامه به شماره (٨٠١٩) موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران را از منظر تاریخی، اسطوره‌ای و ادبی را بررسی می‌کند. واژه صاحبقران از کلمات عربی «صاحب» (مالک/صاحب) و «قران» (هم زمانی، برتری یا تقارن) شکل گرفته و به معنای «فرمانروای مقتدر و عالی مرتبه» به کار می رود. این عنوان در سنت دولتمداری تورکی، مفهومی چند وجهی دارد و با مفاهیمی چون رهبری، قدرت و سرنوشت پیوند خورده است. ریشه های آن به باورهای پیش از اسلام تورکها درباره «قوت» (لطف الهی) باز می گردد و در سنت تورکی-اسلامی پس از اسلام، به نمادی تبدیل شده که مشروعیت فرمانروایان را از طریق سلطه جهانی و تأیید آسمانی تقویت می‌کند.
این مطالعه، عنوان «صاحبقران» را در حماسه‌های تورکی، به‌ویژه از منظر ‌الگوی کهن رهبری در حماسهٔ اوغوز خان، ردیابی می‌کند؛ جایی که قهرمانانی با نیروهای خارق‌العاده و مأموریت جهانی، به‌عنوان نمایندگان اولیهٔ این لقب شناخته می‌شوند. در امپراتوری عثمانی نیز این عنوان در شعر دیوانی برای ستایش سلاطین به‌کار می‌رفته و به‌مثابه ابزاری بلاغی، در خدمت تقویت اقتدار و مشروعیت الهی فرمانروایان عمل می‌کرد.
تمرکز اصلی این مطالعه بر نسخهٔ ایرانی قهرمان‌نامه (کتابخانهٔ مجلس ایران، شمارهٔ ۸۰۱۹، سال ۱۸۲۶ میلادی) است. در این متن، مفهوم «صاحبقران» از منظر نمادگرایی نجومی و مشروعیت‌بخشی به اقتدار، تحلیل می‌شود. در نسخه تورکی قهرمان نامه ایران موفقیت‌های خارق‌العادهٔ قهرمان، موجب اعطای لقب «صاحبقران» از سوی هوشنگ‌شاه به او می‌شود. این عنوان نه‌تنها جایگاه رهبری قهرمان را تثبیت می‌کند، بلکه نمادی از لطف الهی نیز به‌شمار می‌رود. افزون بر این، شخصیت‌هایی چون تهمورث‌شاه و سام بن نریمان نیز به‌عنوان رهبرانی ظاهر می‌شوند که از طریق دستاوردهای حماسی خود، شایستگی دریافت لقب صاحبقران را یافته‌اند

Keywords

صاحبقران , قهرمان‌نامه , ادبیات تورک

Ethical Statement

yok

Supporting Institution

yok

Project Number

Yok

İran Meclisi İslami Şurası Kütüphanesi’nde Bulunan Türkçe Kahramân-nâme’de Sâhipkırân Kavramı

Abstract

Makalenin konusu, destan geleneğinde önemli bir yer tutan "sahipkıran" kavramını, tarihsel, mitolojik ve edebi boyutlarıyla Kahraman-name örneği üzerinden incelemektedir. Arapça "sahib" (sahip) ve "kıran" (yakınlık, üstünlük) kelimelerinden türeyen sahipkıran, "güçlü ve üstün hükümdar" anlamına gelmekte ve Türk devlet geleneğinde liderlik, güç ve kaderle ilişkili çok katmanlı bir unvan olarak kullanılmıştır. Kavram, İslamiyet öncesi Türk mitolojisindeki "kut" (ilahi lütuf) anlayışıyla bağlantılı olup, İslamiyet sonrası Türk-İslam geleneğinde hükümdarların meşruiyetini evrensel hâkimiyet ve göksel otoriteyle pekiştiren bir sembol haline gelmiştir.
Çalışma, sahipkıran unvanının Türk destanlarındaki izlerini, Oğuz Kağan Destanı'nda görülen lider arketipi üzerinden ele alarak evrensel bir misyonla hareket eden ve olağanüstü güçlerle donatılmış kahramanlar, sahipkıran sıfatının erken temsilleri olarak değerlendirilmektedir. Osmanlı döneminde ise divan edebiyatında padişahları övmek amacıyla kullanılan bu unvan, hükümdarın hem dünyevi hem de göksel otoritesini yücelten bir söylem aracı olmuştur.
Çalışmanın temel odak noktası, Kahraman-name’nin İran nüshası (İran Meclis Kütüphanesi, No. 8019, 1826) olmuştur. Bu eserde sahipkıran kavramı; astrolojik sembolizm, otoritenin meşrulaştırılması ve kahramanlık arketipi olarak üç ana işleve ayrılmıştır. Bu eserde, Kahraman’ın olağanüstü hünerleri ve başarıları, Huşeng Şah tarafından "Sahipkıran" lakabıyla ödüllendirilmesine yol açmıştır. Bu unvan, Kahraman’ın liderlik statüsünü pekiştirirken, aynı zamanda kozmik bir kader ve ilahi lütfu temsil etmektedir. Ayrıca, eserde Tahmurus Şah ve Sam ibn-i Neriman gibi figürler de kendi destansı başarılarıyla sahipkıran unvanı kazanmış liderler olarak öne çıkmaktadır.

Keywords

Sahipkıran, , Kahraman-name, , Türkçe El Yazma, , İran Türkleri,

Project Number

Yok

References

• Aça, Mustafa, “İslami Türk Destanları” İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020.
• Albakour, Moustafa, arap ve fars halk edebiyatlarında (hamzâtu'l-arab) ve (hamzanâme) anlatısı,kadim Hikmet Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi - Sayı: 7 - Yıl: 2022 – Kasım, 43-55.
• Albakour, Moustafa, fi’l-emsâl ve’l-hikem eş-şa’biyye el-fârisiyye dirâsât ve muhtârât. ankaraa: sonçağ akademi, 2025.
• Azeroğlu, Nabi, “İran Azerbaycanı Âşık Destanları I Şikari Destanı”, TDK Yayınları, 2013.
• Azizpour, Roghaiyeh, “Kahramân-‎Nâme'nin ‎İran Meclis Kütüphanesi Nüshası Üzerine Bir İnceleme” Ömer halis Demir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora tez. 2025.
• Ergin, Muharrem, “Oğuz Kağan Destanı”, İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2018.
• İsen, Mehmet. “Divan Edebiyatında Övgü ve Yergi”. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013.
• İslam Ansiklopedyası, sahipkıran maddesi. https://islamansiklopedisi.org.tr/sahipkiran (12.12.2025)
• Köprülü, Mehmet Fuat. “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar”. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.
• Mahcûb, Muhammed Cafer. “Edebiyât-ı ‘Âmiyâne-i Îrân, Mecmû’a-i”. Makâlât be Kôşeş Hasen Zülfikârî. Tahran: Neşr-i Çeşme, 1382 hş.
• Ögel, Bahaeddin. “Türk Mitolojisi”. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016. تاریخ عالم آرای صفوی, İntişârât-ı Bünyâd-ı Ferheng-i İrân ; 110. be-Tâbii târîh u coğrâfyâ-yı Îrân.