Maarif Modelinde Benimsenen Eğilimlerin Dinleme ve Okuma Metinlerinde Görünümü

Abstract

Bu araştırma, 2024 Maarif Modelinde benimsenen eğilimlerin 5. sınıf Türkçe ders kitabındaki dinleme/izleme ve okuma metinlerine yansımalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ile gerçekleştirilmiştir. Çalışmada veri toplama aracı olarak söz konusu ders kitabı kullanılırken; veri analizinde betimsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Araştırma kapsamında, dinleme/izleme metinleri ve okuma metinleri tema bağlamında incelenmiştir. Elde edilen bulgular frekans verileri doğrultusunda tablolar halinde sunulmuş ve metinlerden alınan örnek alıntılarla desteklenmiştir. İncelemeler neticesinde, Türkçe ders kitabında yer alan altı dinleme/izleme metninin her birinde benlik eğilimleri bağlamında merak ve seçilmişlik; sosyal eğilimler açısından empati, sorumluluk ve girişkenlik; entelektüel eğilimler bağlamında ise muhakeme, gerçeği arama, açık fikirlilik, soru sorma ve özgün düşünme unsurlarının yer aldığı belirlenmiştir. İncelenen on sekiz okuma metninin her birinde ise benlik eğilimleri açısından “bağımsızlık” ve “seçilmişlik”; sosyal eğilimler açısından “girişkenlik”; entelektüel eğilimler açısından ise “açık fikirlilik” unsurlarının bulunduğu tespit edilmiştir. Son olarak metinlerde yer verilen eğilimlerin Maarif Modelinin eylem-değer-eylem çerçevesiyle örtüştüğü; ancak bu değerlere sınırlı düzeyde yer verildiği sonucuna ulaşılmış, ayrıca okuma metinleri arasında yer alan şiir türündeki metinlerde anlamlı eğilim bulgularının daha sınırlı düzeyde olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

• Maarif Modeli
• Eğilimler
• Dinleme Metni
• Okuma Metni
• Türkçe Ders Kitabı

The Appearance of the Tendencies Adopted in the Maarif Model in Listening and Reading Texts

Abstract

This study aims to examine the reflections of the trends adopted in the 2024 Education Model on listening/watching and reading texts in the 5th grade Turkish textbook. The research was conducted with document analysis, one of the qualitative research methods. While the textbook in question was used as the data collection tool in the study, descriptive analysis method was used in data analysis. Within the scope of the research, listening/watching texts and reading texts were examined in the context of themes. The findings were presented in tables in line with frequency data and supported with sample quotations from the texts. As a result of the analysis, it was determined that each of the six listening/watching texts in the Turkish textbook contains the elements of curiosity and chosenness in the context of ego tendencies; empathy, responsibility and assertiveness in terms of social tendencies; and reasoning, truth-seeking, open-mindedness, questioning and original thinking in terms of intellectual tendencies. In each of the eighteen reading texts analyzed, “independence” and “chosenness” in terms of ego tendencies, ‘assertiveness’ in terms of social tendencies, and “open-mindedness” in terms of intellectual tendencies were found.Finally, it was concluded that the tendencies included in the texts overlapped with the action-value-action framework of the Education Model; however, these values were included at a limited level, and it was also concluded that the findings of meaningful tendencies were more limited in the poetry texts among the reading texts.

Keywords

• Maarif Model
• Tendencies
• Listening Text
• Reading Text
• Turkish Textbook.

References

1. Akpınar, B., Özer, B., Oral, B. ve Köksalan, B. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin program geliştirme ve felsefi düzlemden analizi. EKEV Akademi Dergisi, (99), 59-73.
2. Akyurt, M. A. (2017). Sosyoloji tarih yazımında eğilimler. Farklılıklar, Çatışmalar ve Eylemlilikler Çağında Sosyoloji, 71.
3. Alsancak, E. ve Aybek, B. (2023). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile akademik başarıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Scientific Educational Studies, 7(1), 57-78.
4. Altınok, B. A. (2022). Rehberlik ve psikolojik danışmanlık öğrencilerinin empatik eğilimleri ile iletişim becerileri arasındaki ilişkinin eğitim programları açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.
5. Amaç, Z. (2021). Kapsayıcı eğitim ve ilkokul öğretmenleri: sistematik bir inceleme. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(19), 74-97. Araştırma Derneği'nin Yıllık Toplantısında Sunulan Bildiri.
6. Arslan, A. ve Polat, M. S. (2025). İlkokul öğrencilerinin okuma alışkanlıkları ile eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişki. Milli Eğitim Dergisi, 54(245), 321-354.
7. Arslan, A. ve Turan, F. (2024). 8. sınıf Türkçe ders kitabının kök değerler açısından incelenmesi. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 15(29), 105-130.
8. Aslan, A. K. (2001). Eğitimin Toplumsal Temelleri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(5), 16-30.

9. Avcı Taşkıran, T. (2021). Üniversite Öğrencilerinde Serbest Zamanda Sıkılma Algısı, Psikolojik Sağlamlık ve Saldırganlık Eğilimi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
10. Avcı, A. S., & İşeri, K. (2024). Yaratıcı yazma etkinliklerinin sekizinci sınıf öğrencilerinin yazma eğilimleri ve yazma kaygılarına etkisi. International Journal Of Language Academy, 2(5), 152-169.
11. Avcı, Y. E., & Çitırkı, O. (2023). Eğitim ve Sosyoloji Kitabının Eğitsel Açıdan Değerlendirilmesi. Proceedıng Book, 125.
12. Aydın, Ş. ve İflazoğlu Saban, A. (2021). Sınıf öğretmenlerinin yaşam boyu öğrenme eğilimleri ile kültürel sermayeleri ve aralarındaki ilişkinin incelenmesi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(1), 27–42.
13. Bağcı, H. ve Keleş, S. (2022). 5E Öğrenme modeline göre düzenlenen yazma etkinliklerinin 8. sınıf öğrencilerinin yazma tutum ve eğilimlerine etkisi. International Journal of Languages' Education and Teaching, 10(4), 103-116.
14. Benzer, A. ve Masun, A. F. (2024). Türkçe öğretiminde 2021-2023 yılları arasında yazma becerisi üzerine yapılan çalışmalardaki eğilimler. International Journal of Languages' Education And Teaching, 12(1), 1-24.
15. Bora, A. ve Arslan, M. A. (2021). Türkçe ders (5, 6, 7, 8) kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (Teke) Dergisi, 10(1), 222-236.
16. Coşkun, H. ve Derse, G. E. (2021). Türkçe ders kitabındaki metinlerin değerler eğitimi açısından incelenmesi ve öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 19(41), 9-35.
17. Creswell, J. W. (2013). Araştırma deseni: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (Çev. Ed: S. B. Demir). İstanbul: Eğiten Kitap.
18. Çıplak, G. ve Balcı, A. (2022). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik özelliğinin incelenmesi. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 170-187.
19. Döner, S. Y. ve Demir, S. (2024). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile okuma becerileri arasındaki ilişkiye yönelik görüşleri. Journal of Language Education and Research, 10(1), 112-146.
20. Duman, D. ve Koç, M. (2024). Türkçe Öğretmenlerinin Eleştirel Düşünme Eğilimleri, Öğretim Yeterlikleri ve Uygulama Düzeyleri. Sdu International Journal Of Educational Studies, 11(2), 66-83.
21. Facione, P.A. (2015). Critical thinking: What it is and why it counts. Measured Reasons. Llc & Insight Assessment, 1-30.
22. Gökgül, M., ve Bayram, B. (2022). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki serbest okuma metinlerinin okunabilirlik düzeyleri. Asya Studies, 6(21), 85-96.
23. Göksel, A. (2022). Bireylerin okuma tercihleri ve okuma araştırmalarında eğilimler. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sbe Dergisi, 12 (3), 1897-1911.
24. İşgören, N. ve Çevik, H. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının kitap okuma alışkanlığına ilişkin tutum ve eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö15), 114-141. Doi: Https://Zenodo.Org/Record/13823000
25. İşnel, N., Karadağ, K. ve Benzer, A. (2024). Ortaokul öğrencilerinin kitap edinme eğilimleri. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 10(2).
26. Karabey, B. ve Erdoğan, A. (2023). K12 Beceriler Çerçevesi Türkiye Bütüncül Model matematik alan becerileri. Milli Eğitim Dergisi, 52(1), 971-996. Https://Doi.Org/10.37669/Milliegitim.1309180
27. Karasar, N. (2024). Bilimsel Araştırma Yöntemi, (Kavramlar, İlkeler, Teknikler). Nobel Yayıncılık.
28. Kaşkaya, A. ve Duran, T. (2017). İlkokul Türkçe ders kitaplarının değer aktarımı açısından incelenmesi. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 417- 441. Https://Doi.Org/10.24315/Trkefd.303978
29. Katz, L. G. (1993). Dispositions: Definitions and implications for early childhood practices. Perspectives From Erıc/Eece: A Monograph Series, No. 4.1-47
30. Katz, L. G. and Raths, J. D. (1985). Dispositions as goals for teacher education. Teaching and teacher education, 1(4), 301-307. Https://Doi.Org/10.1016/0742-051x(85)90018-6
31. Kaygusuz, İ. (2024). Küreselleşme ve dijitalleşme süreçlerinin kültürel melezleşme eğilimleri üzerindeki etkisi. Journal of Social Sciences/Toplum Bilimleri Dergisi, 18(36).
32. Korkut Owen, F., Tuzgöl Dost, M. ve Tufan Çaykuş, E. (2022). Psikolojik sağlamlık ile mesleğe ilişkin kişisel eğilim arasındaki ilişkide öznel iyi oluşun aracı rolü. Milli Eğitim Dergisi, 51(236), 3275-3298. Https://Doi.Org/10.37669/Milliegitim.1051527
33. Kuzu, O., Göçer, V. ve Akçay, A. O. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında ilkokul matematik dersi öğretim programının incelenmesi. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 41, 640-667.
34. Kuzu, O., Toptaş, V. ve Göçer, V. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli perspektifinde 2018 ve 2024 ilkokul matematik dersi öğretim programlarının karşılaştırılması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 114-140. Https://Doi.Org/10.29299/Kefad.1545275
35. Maccoby, E.E. (1987). Gelişimsel Değişim İçinde Kişilik Sabitliği. Çocuk Gelişimi Araştırmaları Derneği Yıllık Toplantısında sunulan makale. Baltimore, MD.
36. Miçooğulları, M. (2021). 8. Sınıf Türkçe ders kitabında (2019) yansıtılan kök değerler. Uluslararası Türkçe Öğretimi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 104-127. Https://Doi.Org/10.47834/Utoad.10
37. Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. MEB Yayınları.
38. Oğur, E. (2022). 2021-2022 Öğretim yılında okutulan 7. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Türk Araştırmaları-Eğitim Bilimleri, 17 (5).
39. Ökten, B. (2025). X, Y ve Z kuşağının dijital tüketim eğilimleri: sosyal medya ve bilinçli harcama perspektifi. Journal of Internet Applications and Management, 16(1), 31-53.
40. Ölmez Ceylan, Ö. ve Ağıroğlu Bakır, A. (2023). K12 Beceriler Çerçevesi Türkiye Bütüncül Modeli'nde yer alan eğilimler ile liderlik türlerinin ilişkisinin incelenmesi. Journal of National Education/Millî Eğitim Dergisi, 52.
41. Özalp, A. (2024). Toplumsal değişim sürecinde çocuk suçluluğu: Eğilimler ve etkiler. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 13(1), 446-466.
42. Özcan, U. (2011). 1980 sonrasında Türk sosyolojisinde değişen temalar üzerine bazı gözlemler. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(19), 227-236.
43. Patton, M. Q. (2014). Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. Pegem Akademi Yayıncılık.
44. Polat, Y., Deniz, K. ve Kurtul, K. (2024). K12 beceriler çerçevesi: Türkiye bütüncül modeli bağlamında türkçe alan becerileri. Milli Eğitim Dergisi, 53(241), 473-498.
45. Sak, R., Sak, İ. T.Ş., Şendil, Ç. Ö. ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak eklenti analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4 (1), 227-256.
46. Sarıkaya, B. ve Yavuz, E. (2023). Ortaokul Türkçe ders kitaplarının kök değerler açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 209-224. Https://Doi.Org/10.48066/Kusob.1395001
47. Schwandt, Ta (2015). Nitel Araştırmanın Sage Sözlüğü. (4. Baskı). Sage Yayınları.
48. Şah, U. ve Şah, D. E. (2022). Kültürel bir boyut olarak “bireycilik-toplulukçuluk” ve Türkiye’deki çalışmalar. LAÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 108-121.
49. Taçyıldız, E. (2021). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerdeki değerlerle ortaokul öğrencilerinin yazılarında kullandıkları değerler üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
50. Tarakcı, R. ve Kalenderoğlu, İ. (2022). Kök değerler açısından ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki öyküleyici metinler. Journal of Education and New Approaches, 5(1), 139-157.
51. Tatlısu, M. ve Yorulmaz, B. (2024). İlkokul 3. sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinin içeriğinin değerler açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 8(1), 54-81.
52. TDK, (2025). Eğilim Nedir? Türk Dil Kurumu Sözlüğü. Erişim Adresi: Https://Sozluk.Gov.Tr
53. Temircan, Z. (2023). Bilişsel olmayan beceriler- eğitim psikolojisi araştırmalarında yeni bir bakış açısı. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 382-392. Https://Doi.Org/10.17556/Erziefd.1172003
54. Uzun, K. ve Tortumlu, M. (2025). Akademisyenlerde içsel motivasyon ve çalışma azmi: psikolojik sağlamlığın aracı rolü. Humanıtas-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 13(25), 334-352.
55. Uzun, O., Aytan, T. ve Ungan, S. (2022). Türkçe ders kitaplarında yer alan dinleme/izleme metni ve etkinliklerinin Türkçe öğretim programı doğrultusunda incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (13), 366-401.
56. Wakefield, J. C. (1989). Levels of explanation in personality theory. In Personality psychology: Recent trends and emerging directions (pp. 333-346). New York, NY: Springer US.
57. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
58. Yılmaz, E. (2025). Kadercilik eğiliminin şekillenmesinde iyimserlik ve kötümserliğin rolü: sporcu perspektifi. Spor ve Bilim Dergisi, 3(1), 103-116.
59. Yurdaışık, Ö. E., Karaman, M. A., Atasayar, Ö., İriz, F., ve Bakırtaş, E. (2023). Psikolojik iyi oluşun eğitim öğretim süreçlerindeki konumu. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (Jshsr), 10(95), 1090-1098.
60. 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabı (1. Baskı). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.