Ebû Hayyân’ın Tuhfetü’l-Erîb Adlı Eseri: Endülüs ve Doğu İslam Dünyası Arasında Sözlükbilimsel Bir Bağ

Öz

Bu çalışmada, Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin garîbü’l-Kur’an alanında telif ettiği Tuhfetü’l-erîb bi mâ fi’l-Kur’ân mine’l-garîb adlı kısa ve özlü eserinde kullanılan madde diziliş yöntemi incelenmektedir. Daha önceki bazı araştırmalarda belirtildiği üzere, maddelerin kelimelerin ilk veya son harflerine (kafiye sistemine) göre düzenlendiği klasik sözlük geleneğinin aksine, Tuhfetü’l-erîb’de orta harf dikkate alınmadan sadece ilk ve son harfler esas alınmıştır. Tertibindeki bu özellik itibariyle Tuhfetü’l-erîb, garîbü’l-Kur’ân literatürü arasında farklı bir yere sahiptir. Öte yandan kelimeleri sıralarken son harfe riayet konusunda her zaman titiz davranmadığı yönünde Ebû Hayyân’a çeşitli eleştiriler yöneltilmiştir. Birçok araştırmacı, maddelerin son harflere göre sıralanmasında görünen, daha doğrusu böyle bir intibaya yol açan düzensizlikleri uzun süredir tartışmakta; genelde bunu yazarın ihmaline ya da müstensih hatalarına bağlamaktadır. Bu çalışma ise Ebû Hayyân’ın, ilk harfler için ise Maşrık dizilişini, son harfler için ise Endülüs ve Kuzey Afrika âlimleri arasında yaygın olan Mağrib dizilişini bilinçli biçimde benimsediğini ileri sürerek bu görüşe karşı çıkmaktadır. Konuyla ilgili Türkçe, Arapça ve İngilizce literatürün incelenmesi, Tuhfetü’l-erîb’in muhteva analizinin yapılması ve bunun grafiksel gösterimleriyle desteklenmesi sonucunda, eserde düzensizlik intibaı oluşturan durumun bir hatadan ziyade bilinçli bir metodolojik tercih olduğu ortaya konmuştur. Sonuç olarak Ebû Hayyân’ın Mağrib ve Maşrık geleneklerini birleştirmesinin, Endülüs ile Kahire arasında köprü kuran âlim kimliğinin bir yansıması olduğunu söylemek mümkündür. Dolayısıyla tertibi itibariyle Tuhfetü’l-erîb, İslam dünyasının doğu ve batısının incelikli bir sentezi olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Arapça Sözlükbilimi
• Tuhfetü’l-erîb
• Mağrib Alfabetik Dizilişi

Abū Ḥayyān’s Tuhfat al-ʾarīb: A Lexicographical Link Between Andalusia and the Eastern Islamic World

Abstract

This paper re-examines the lexicographical method of Abū Ḥayyān al-Andalusī in Tuḥfat al-ʿarīb, a concise lexicon of the Qur’an. Unlike the established traditions of arranging entries either by the initial letter or according to the rhyme system that organises words by their final letter, Tuḥfat al-ʿarīb employs both the first and final letters in its ordering. Scholars have long debated the perceived irregularities in the arrangement of entries by final letters, often attributing them to authorial oversight or scribal error. This study challenges that view, arguing that Abū Ḥayyān intentionally adopted two alphabetical systems, namely, the Mashriqī order for the first letters and the Maghribī order (popular among Andalusian and North African scholars) for the final letters. Drawing on a review of existing scholarship and a content analysis of Tuḥfat al-ʿarīb, supported by graphical representations of its lexical patterns, the paper demonstrates that this dual system is, far from an error, a deliberate methodological choice. The findings suggest that Abū Ḥayyān’s synthesis of Maghribī and Mashriqī traditions may be a representation of his own transregional scholarly identity, which bridges Andalusia and Cairo. Thus, the Qur’anic lexicon, Tuḥfat al-ʿarīb, may be regarded as a subtle intellectual unification of the Islamic East and West.

Keywords

• Tafsīr
• Arabic Lexicography
• Tuḥfat al-ʾarīb
• Maġribī Alphabetical Order
• Abū Ḥayyān al-Andalusī

References

1. Abū Ḥayyān al-Andalusī, Muḥammad b. Yūsuf b. ʿAlī b. Yūsuf b. Ḥayyān. Tartīb tuḥfat al-ʾarīb bimā fī l-Qurʾān min al-gharīb. critical ed. Dāwud Sallūm, Nūrī Ḥammūdī al-Qaysī. Beirut: ʿĀlim al-Kutub, 1986.
2. Abū Ḥayyān al-Andalusī, Muḥammad b. Yūsuf b. ʿAlī b. Yūsuf b. Ḥayyān. Tuḥfat al-ʾarīb bimā fī l-Qurʾān min al-gharīb. critical ed. Muḥammad Saʿīd b. Muṣṭafā al-Wardī. Hama: Maṭbaʿat al-Ikhlāṣ, 1926.
3. Alghamdi, Abdul-Wahab M. Study of Gharīb in the Qurʼān Over a Period of Ten Centuries, From 213 To 1182 AH. London: SOAS University of London, PhD Dissertation, 2019. https://soas-repository.worktribe.com/output/385757
4. Baalbaki, Ramzi. The Arabic Lexicographical Tradition from the 2nd/8th to the 12th/18th Century. Leiden: E.J. Brill, 2014.
5. Barraso, Victor M. ‘Studies In Umdat Al-Tabib Fi-Marifat Al-Nabat ('The Pillar Book of the Physicians for the Knowledge of Plants’) Among the Andalusian Agronomic And Botanical Treatises’. 1–29. Osaka, 2011.
6. Bātilī, Aḥmad b. ʿAbd Allāh. al-Maʿājim al-lughawiyya wa-ṭuruq tartībihā. Riyadh: Dār al-Rāya, 1992.
7. Bozkurt, Beyzanur. Ebû Hayyân El-Endelüsî’nin Tefsir Ilminin Sınırlarına Dair Görüşleri. Kayseri: Erciyes University, Masters Thesis, 2024.
8. Demir, Mehmet. Kur’ân’in Anlaşilmasinda Garîbu’l-Kur’ân’in Yeri - (Kurtubî Tefsiri Örneği). Ankara: İlahiyât, 2021.

9. Edrisi, Mohammad Hassan - Sharifi, Gholamhossein. ‘A Study of Arabic Lexicons, Their Compilation Methods, and Development’. Journal of Novel Applied Sciences 4/2 (2015), 157–162.
10. Gündüzöz, Soner. ‘Arap Sözlük Bilimi ve Sözlük Çalışmaları’. İslam Medeniyetinde Dil İlimleri Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. 23–77. Istanbul: ISAM, 2015.
11. Ḥadīthī, Khadīja al-. Abū Ḥayyān al-naḥwī. Baghdad: Maktabat al-Nahḍa, 1966.
12. Ḥanafī, al-Qāsim b. Qutlūbughā al-Miṣrī. Muʿjam gharīb al-Qurʾān. critical ed. ʿAbd al-Majīd Muḥammad al-Darwīsh. Damascus: Dār al-Nawādir, 2012.
13. Ḥanafī, al-Qāsim b. Qutlūbughā al-Miṣrī. Muʿjam gharīb al-Qurʾān. critical ed. ʿAbd al-Muʾmin Abū al-ʿAynayn ʿAlī Ḥufaysha. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2012.
14. Haywood, John A. Arabic Lexicography: Its History, and Its Place in the General History of Lexicography. Leiden: E.J. Brill, 1960.
15. Ḥujaylī, ʿAbd ar-Raḥmān b. Muḥammad. al-Maʿājim al-mufahrasat li-alfāẓ al-qurʾān al-karīm. Madina: Mujammaʿ al-Malik Fahd li-Ṭibāʿat al-Muṣḥaf al-Sharīf, 1421.
16. Ibn Qutayba, Abū Muḥammad ʿAbdullāh b. Muslim. Tafsīr Gharīb al-Qurʾān. critical ed. Sayyid Aḥmad Ṣaqr. Egypt: Dār al-Kutub-l-ʿIlmiyya, 1978.
17. Iqbāl, Aḥmad Sharqāwī. Muʿjam al-maʿājim. Beirut: Dār al-gharb al-Islāmī, 2nd Ed., 1993.
18. Irāqī, Zayn al-Dīn ʿAbd al-Raḥīm b. al-Ḥusayn. Alfiyyat gharīb al-qurʾān al-karīm. Akādīmiyyat iqrāʾ al-ʿālamiyya li-l-dirāsāt al-Qurʾāniyya, no date.
19. Ismāʿīl Bāshā. Hadiyyat al-ʿārifīn: asmāʾ al-muʾallifīn wa-āthār al-muṣannifīn. Beirut: al-Tārīkh al-ʿArabī – Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1951.
20. Kafes, Mahmut. Ebu Hayyan El-Endelüsi`nin Hayatı ve El-Bahru`l-Muhit Isimli Tefsirindeki Metodu. Konya: Selçuk University, PhD Dissertation, 2018. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/450915
21. Karaca, Abdullah. Tefsirde Dilbilimsel Tahlil ve Tenkidin Özgün Bir Örneği: El-Baḥru’l-Muḥīṭ. Ankara: Ankara Univeristy, PhD Dissertation, 2024. https://dspace.ankara.edu.tr/handle/20.500.12575/92626
22. Karagöz, Mustafa - Oyelami, Ifeoluwa Siddiq. ‘al-Abʿād al-majhūla fī al-niẓām alladhī ṭabbaqahu Abū Ḥayyān fī kitābihi Tuḥfat al-ʾArīb’. Min al-balāgha ilā al-sharḥ wa-l-taʾwīl: juhūd al-qarn al-thāmin al-hijrī al-rābiʿ ʿashar al-mīlādī fī taʾṣīl al-dirāsāt al-lughawiyya al-ʿarabiyya fī al-ʿahd al-Mamlūkī. 279–303. Istanbul: IRCICA, 2015.
23. Kaya, Mehmet. Endülüs Tefsir Geleneğinde Eleştiri Bahru’l-Muhît Örneği. Ankara: Fecr Yayınarı, 2020.
24. Majẓūb, Samīr Ṭāhā. ‘Manhaj Abī Ḥayyān’. Tuḥfat al-ʾarīb. by Abū Ḥayyān al-Andalusī. Beirut-Damascus: al-Maktab al-Islāmī, 1983.
25. Matājir, Ṣūriyya. ‘al-Tartīb al-hijāʾī wa-kayfiyyāt ıstiʿmālihi fī l-andalus mā bayna al-qarnayn al-thānī wa-l-rābiʿ al-hijriyyayn’. al-Ḥiwār al-mutawassiṭī 14/1 (2013), 181–194.
26. Maṭlūb, Aḥmad. ‘Taqdīm’. Tuḥfat al-ʾarīb. by Abū Ḥayyān al-Andalusī. Beirut: Maktabat Lubnān Nāshirūn, 2001.
27. Naṣṣār, Ḥusayn. al-Muʿjam al-ʿarabī nashʾatuhu wa-taṭawwuruhu. Cairo: Dār Miṣr li-t-ṭibāʿa, 1988.
28. Rāghib al-Iṣfahānī. al-Mufradāt fī gharīb al-Qurʾān. critical ed. Ṣafwān ʿAdnān al-Dāwūdī. Damascus-Beirut: Dār al-Qalam-Dār al-Shāmiyya, 1412.
29. Rāzī, Muḥammad b. Abī Bakr b. ʿAbd al-Qādir. Tafsīr gharīb al-qurʾān al-ʿaẓīm. critical ed. Hüseyin Elmalı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1997.
30. Reynolds, Dwight. ‘Music’. The Literature of Al-Andalus. ed. María Rosa Menocal et al. 60–82. Cambridge University Press, 2000.
31. Sanni, Amidu. ‘The Arabic Science of Lexicography: State of the Art’. Islamic Studies 31/2 (1992), 141–168.
32. Ṭayyār, Musāʿid b. Sulaymān b. Nāṣir. Anwāʿ al-taṣnīf al-mutaʿallaqa bi tafsīr al-Qurʾān al-karīm. Dammam: Dār Ibn al-Jawzī, 1423.
33. Ṭilib, ʿAbd al-Ḥamīd. Gharīb al-qurʾān: rijāluhu wa-manāhjuhum min Ibn ʿAbbās Ilā Abī Ḥayyān. Kuwait: Wizārat al-Awqāf wa-l-Shuʾūn al-Islāmiyya, 1986.
34. Tūnjī, Muḥammad. al-Muʿjam al-mufaṣṣal fī tafsīr gharīb al-Qurʾān al-karīm. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2003.
35. Wardī, Muḥammad Saʿīd b. Muṣṭafā. ‘Muqaddimat al-Shāriḥ’. Tuḥfat al-ʾarīb. by Abū Ḥayyān al-Andalusī. Hama: Maṭbaʿat al-Ikhlāṣ, 1926.