Sümerbank and Social Policies for Employees in the Early Republican Period

Year 2026, Volume: 17 Issue: 1, 87 - 114, 30.01.2026

Şenol Sırma

Abstract

A rapid industrialization drive took place in Turkey in the 1930s. For the rulers of the early Republican period, industrialization was not only the production of certain goods, but also the main means of social development and modernization. In this way, not only economic development would be achieved, but also social cohesion and communication with the West would be ensured. At the center of industrialization was Sümerbank, which was established as a result of protracted debates to replace its predecessors. Sümerbank undertook very important tasks in terms of social integration and the elimination of socio-economic inequalities in Turkey. In addition to these duties, one of the most important tasks it fulfilled was to train the labor force needed by the industry. In this context, through the wide range of social rights it offered to its employees, it both connected them to the factories and contributed to the creation of a qualified and continuous labor force. In this study, we have included the social policy practices implemented in Sümerbank through these rights, because the main problem experienced in the factories affiliated to Sümerbank was the lack of qualified and permanent workers. Sümerbank struggled with this problem through the social policies it implemented within its own organization and achieved success after a long process.

Erken Cumhuriyet Döneminde Sümerbank ve Çalışanlara Yönelik Sosyal Politikalar

Abstract

1930’lu yıllarda Türkiye’de hayata geçirilen sanayileşme hamlesi, erken Cumhuriyet yönetimi açısından yalnızca üretim artışına yönelik bir iktisadi tercih değil, aynı zamanda toplumsal kalkınma, modernleşme ve ulus-devlet inşasının temel araçlarından biri olarak kurgulanmıştır. Bu süreçte sanayi politikaları, ekonomik gelişmenin yanı sıra toplumsal bütünleşmenin sağlanması ve Batılı ülkeler ile kurulan ilişkilerin güçlendirilmesi hedefleriyle bütünleşik biçimde ele alınmıştır. Söz konusu dönüşümün kurumsal merkezinde, uzun tartışmalar sonucunda kurulan Sümerbank yer almıştır. Sümerbank, yalnızca sanayi yatırımlarını yönlendiren bir iktisadi aktör olarak değil, aynı zamanda Türkiye’de erken dönem sosyal politika uygulamalarının kurumsallaştığı önemli bir yapı olarak öne çıkmıştır. Kuruma bağlı fabrikalarda karşılaşılan en temel sorunlardan biri ise, nitelikli ve sürekli işgücünün yetersizliği olmuştur. Sümerbank bu sorunu piyasa mekanizmalarıyla değil, kendi bünyesinde geliştirdiği sosyal politika uygulamaları aracılığıyla çözmeye çalışmıştır. Çalışanlarına sunmuş olduğu barınma, sağlık, eğitim ve sosyal güvence gibi geniş kapsamlı sosyal haklar, hem işgücünün yeniden üretimini sağlamış hem de işçilerin fabrikalara bağlılığını arttırmıştır. Bu bağlamda Sümerbank, sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştiren ve sürekliliğini sağlayan bir sosyal politika aktörü olarak işlev görmüştür. Uygulanan politikalar, bir yandan işçi refahını artırırken, diğer yandan emek piyasasında istikrarı ve kurumsal sadakati güçlendirmiştir. Çalışma, Sümerbank örneği üzerinden erken Cumhuriyet döneminde sanayileşme ile sosyal politikanın nasıl iç içe geçtiğini ve sosyal politikaların kalkınma stratejisinin ayrılmaz bir parçası olarak nasıl konumlandırıldığını ortaya koymaktadır.

Keywords

işçileşme , sürekli işçi , işgücü devir oranı , sümerbank

References

• Başbakanlık Umumî Murakabe Heyeti Sümerbank Nazilli Basma Sanayii Müessesesi 1950 Yılı Raporu
• Başvekâlet Umumî Murakabe Heyeti Sümerbank Raporu, Alaeddin Kıral Matbaası, Ankara, 1940.
• Başvekâlet Umumî Murakabe Heyeti Sümerbank Raporu, Alaeddin Kıral Matbaası, Ankara, 1941.
• Başvekâlet Umumî Murakabe Heyeti Sümerbank Raporu, Alaeddin Kıral Matbaası, Ankara, 1942.
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). 030.10.177-232-12 Sayı ve 18.09.1941 tarihli belge
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). 030.10.177-232-11 Sayı ve 19.12.1941 tarihli belge 15.07-12.09.1947 Tarihli geziye dair;
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). 03.10-177.223.14 sayı ve 08.04.1942 tarihli dosya
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). 490.01.728.495.5 Sayı ve 30.12.1947 Tarihli Arşiv Fon Numaralı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Halk Partisi Arşivi Fonu
• Sümerbank 1942 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başvekâlet Devlet Matbaası, Ankara, 1943.
• Sümerbank 1943 Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başvekâlet Devlet Matbaası, Ankara, 1944.
• Sümerbank 1944 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1945.
• Sümerbank 1945 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1946
• Sümerbank İnşaat Fen Heyeti (1944). Sümerbank Amele Evleri ve Mahalleleri, Arkitekt, Yıl: XIV, S.1-2, s.9-13. Sümerbank, X’uncu Yıl, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1943.
• Sümerbank, Cumhuriyetin 25’inci Yılı, Kulen Basımevi, İstanbul, 1948.
• BUMH (1946). Sümerbank İşletmelerinde İnsan ve İşçi Meseleleri. 1945 Yılı Raporu.
• Arıtan, Özlem (2009), Sümerbank Yerleşkeleri: Cumhuriyet Modernleşmesi’nin İdeolojik Varyasyonlarına İlişkin Mekânsal Bir Okuma, A. Cengizkan (Der) Fabrika’da Barınmak (içinde ss 177-213) Arkadaş Yayınları, Ankara.
• Akpınar, H. A. (2019). Bir Cumhuriyet Akıncısı: Türkiye'de Milli Sanayinin Mimarlarından Nurullah Esat Sumer. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Aytemur, J. Ö. (2010). Türkiye'de Yönetim Düşüncesinin Erken Dönemleri: Sümerbank (1930-1945). İstanbul: Libra Kitap.
• Boratav, K. (2006). Türkiye'de Devletçilik. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Boratav, K. (2009). Türkiye İktisat Tarihi 1908-2007, 13. Baskı, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.
• Dosdoğru, S., & Dosdoğru, H. (1990). Sağlık açısından maden işçilerimizin dünü, bugünü... BDS Yayınları.
• Eren, Ali Asgar ve Tuna, Serkan (2018). Birinci Sanayi Planı Kapsamında Kurulan Sümerbank Dokuma Fabrikalarında Beslenme, Giyim, Kreş ve Okul Olanakları (1935-1950), Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S.63, Güz 2018, s.165-202.
• Güçlü, F. (2015) Yıkılan Bir Cumhuriyet Kurumu Sümerbank (1.baskı), Ankara: Ürün Yayınları. Kepenek, Y., & Yentürk, N. (1996). Türkiye Ekonomisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Kuruç Bilsay (1999). 1930’ların Sanayi Hareketinde Unutulanlar ve Az Bilinenler, 75 Yılda Çarklar’dan Chip’lere, Tarih Vakfı Yayınları, s.85-106.
• Sümerbank (1973). Cumhuriyetin 50. Yılında Sümerbank, 1933-1973, Sümerbank Genel Müdürlüğü Yayını, Tisa Matbaası, Ankara.
• Tekeli, İ., İlkin , S. (1982). Uygulamaya Geçerken Türkiye'de Devletçiliğin Oluşumu. Ankara: Ortadoğu Teknik Üniversitesi İdari Bilimler Fakültesi Yayınları.
• Toprak, Z. (1988). Sümerbank Holding AŞ. Creative Yayıncılık, İstanbul.