Çetin Altan’ın Liberal Kökenleri (1946-1965)

Öz

Bu makale, kamuoyunda “sosyalizmden liberalizme geçmiş” bir entelektüel olarak bilinen Çetin Altan’ın düşünsel serüvenini, 1946–1965 yılları arasındaki yazılarına odaklanarak yeniden değerlendirmektedir. Çalışmanın hareket noktası, bu dönemde kaleme aldığı metinlerde bireycilik, Batımerkezli modernlik tasavvuru, ademimerkeziyetçilik ve özgürlükçülük temelli belirgin bir liberal-demokratik çizgi izlediği saptamasıdır. Temel sav, Altan’ın düşünsel formasyonunun başından itibaren liberal-demokratik bir çerçevede şekillendiği ve 1965’te Türkiye İşçi Partisi’nden milletvekili olmasıyla görünürlük kazanan sosyalist kimliğinin yaklaşık dört yıllık, bağlamsal ve pratik bir yönelim olduğudur. Makale, Weberci idealtip yaklaşımı, Gaddis’in çoğulcu tarih yazımı tartışmaları ve Gadamerci hermeneutik okuma biçiminden yararlanarak, Altan’ın 1946–1965 yazılarında sosyalizm ve liberalizm arasında radikal bir kopuştan ziyade özgürlükçü ve eşitlikçi duyarlılıkların iç içe geçtiği melezleşme alanlarını görünür kılmaktadır. “Liberalizm” ve “sosyalizm” bu çerçevede, bireysel özgürlük, hukuk devleti, Batılılaşma, sosyal adalet ve emek/sınıf duyarlılığı gibi temaların nasıl eklemlendiğini analiz etmek üzere kullanılan idealtip araçlarıdır. Altan’ın ailesi ve çocukluğu, Galatasaray Lisesi’ndeki eğitimi ve erken gazetecilik deneyimi bu liberal-demokratik reflekslerin şekillenmesinde belirleyici dinamikler olarak ele alınmakta; böylece çalışma, onun düşünsel mirasını ideolojik saflık ve “dönek”lik tartışmalarının ötesinde konumlandıran eleştirel bir okuma önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• liberalizm
• sosyalizm
• siyasal düşünce
• Türkiye İşçi Partisi
• bireycilik
• modernleşme
• Çetin Altan

Liberal Origins of Çetin Altan (1946-1965)

Abstract

This article offers a critical reappraisal of the intellectual trajectory of Çetin Altan, widely known in the public sphere as an intellectual who “moved from socialism to liberalism,” by focusing on his writings between 1946 and 1965. The point of departure is the observation that the texts he produced in this period follow a distinct liberal-democratic line grounded in individualism, a West-centric conception of modernity, decentralization, and a strong commitment to civil liberties. The main argument is that Altan’s intellectual formation was shaped within a liberal-democratic framework from the outset, and that the socialist identity which became visible with his election as a deputy of the Workers’ Party of Turkey (Türkiye İşçi Partisi, TİP) in 1965 constituted a contextual and practical orientation limited to a relatively short period of roughly four years. Drawing on Weber’s ideal-type approach, John Lewis Gaddis’s reflections on pluralist historiography, and a Gadamerian hermeneutic reading, the article seeks to make visible, in Altan’s writings from 1946 to 1965, not a radical rupture between socialism and liberalism, but rather zones of hybridization in which libertarian and egalitarian sensibilities are intertwined. In this framework, “liberalism” and “socialism” function as idealtypical tools for analysing how themes such as individual freedom, rule of law, Westernization, social justice, and sensitivity to labour and class are articulated, rather than as fixed ideological containers into which Altan must be placed. Altan’s family background and childhood, his education at Galatasaray High School, and his early journalistic experience are treated as key dynamics in the formation of these liberal-democratic reflexes; in doing so, the study offers a critical reading that situates his intellectual legacy beyond debates on ideological purity and “apostasy.”

Keywords

• Çetin Altan
• liberalism
• socialism
• political thought
• Workers’ Party of Turkey
• individualism
• modernization

References

1. Altan, Çetin, Ben Milletvekili İken. Ankara: Bilgi Yayınları, 1976.
2. Altan, Çetin, Bir Avuç Gökyüzü. Ankara: İnkılap Yayınları, 2000.
3. Altan, Çetin, Kahrolsun Komünizm Diye Diye. Ankara: Bilgi Kitabevi, 1976.
4. Altan, Çetin, Seçmeler. İstanbul: Yapı Kredi Yay., 1992.
5. Altan, Çetin, Viski. İstanbul: İnkılap Yayınları, 1998.
6. Aron, Raymond, Main Currents in Sociological Thought. vol 2, Durkheim, Pareto, Weber. London: Penguin, 1968.
7. Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk. İstanbul: İBB Kültür AŞ Yayınları, 2020.
8. Atılgan, Gökhan, Yön-Devrim Hareketi: Kemalizm ile Marksizm Arasında Geleneksel Aydınlar. İstanbul: Yordam Kitap, 2008.

9. Batur, Enis, Kurşunkalem Portreler. İstanbul: Sel Yayıncılık, 1999.
10. Berlin, Isaiah, “Two Concepts of Liberty.” In Four Essays on Liberty. Oxford:Oxford University Press, 1969.
11. Birand, Mehmet Ali ve Yalçın, Soner. The Özal – Bir Davanın Öyküsü.İstanbul: Doğan Kitap, 2001.
12. Bobbio, Norberto, Left and Right: The Significance of a Political Distinction. Chicago: University of Chicago Press, 1996.
13. Carr, E. H., Tarih Nedir?. Çeviren Misket Gizem Gürtürk, 24. bs. İstanbul: İletişim Yayınları, 2025.
14. Erdoğan, Muhibbe, Türk Siyasi Hayatında İsmail Kemal Satır 1943-1974.İstanbul: Berikan Yayınları, 2024.
15. Freeden, Michael, Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach. Oxford: Clarendon Press, 1996.
16. Gadamer, Hans-Georg, Truth and Method. 2nd ed. New York: Crossroad,1990.
17. Gaddis, John Lewis, The Landscape of History: How Historians Map the Past. New York: Oxford University Press, 2022.
18. Gray, John, Liberalism. Buckingham: Open University Press, 1986.
19. Goloğlu, Mahmut, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1: Devrimler ve Tepkileri (1924–1930). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2007.
20. Heywood, Andrew, Political Ideologies: An Introduction. London: Palgrave,2017.
21. Kabaş, Sedef, Zamanı Dize Getirenler. İstanbul: Doğan Kitap, 2005.
22. Kamuran, Solmaz, İpek Böceği Cinayeti: Fotoğraflarla Çetin Altan’ın Yaşam Öyküsü. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2006.
23. Kara, İlkay, “Feminizm.” Cumhuriyetin 100. Yılında Siyasal Düşüncelerin Bir Muhasebesi.” Editör Tanıl Bora. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2023.
24. Karaca, Emin, Türk Basınında Kalem Kavgaları. İstanbul: Gendaş Yayınları,1996.
25. Kayalı, Kurtuluş, Türk Kültür Dünyasından Portreler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
26. Koselleck, Reinhart, Futures Past: On the Semantics of Historical Time. New York: Columbia University Press, 2004.
27. Krippendorff, Klaus, Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. Thousand Oaks: Sage, 2013.
28. Mayring, Philipp, Qualitative Content Analysis: Theoretical Foundation, Basic Procedures and Software Solution. Klagenfurt: 2014.
29. Mouffe, Chantal, The Democratic Paradox. London: Verso, 2000.
30. Naci, Fethi, 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1990.
31. Özgentürk, Nebil, Bir Yudum İnsan- Çetin Altan. İstanbul: Boyut Yayın Grubu(tarihsiz).
32. Ricoeur, Paul, Hermeneutics and the Human Sciences. Cambridge: Cambridge University Press, 1981.
33. Toprak, Zafer, Bir Yurttaş Yaratmak: Muâsır Bir Medeniyet İçin Seferberlik Bilgileri (1923–1950). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1998.
34. Weber, Max, On the Methodology of the Social Sciences. Translated by E. A. Shils and H. A. Finch, New York: Free Press, 1949.
35. White, Hayden, Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1973.
36. Dilek, Mehmet Sait, “ABD Başkanı Dwight David Eisenhower’ın Aralık 1959’da Türkiye Ziyareti.” Atatürk Yolu Dergisi 12, 46 (Haziran 2010): 295–333, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/issue/65899/1028722
37. Gülen, Ahmet, “İnönü Hükümetleri’nin Kıbrıs Politikası (1961-1965).”Atatürk Yolu Dergisi 13, 50 (December 2011): 389-428, https://doi.org/10.1501/Tite_0000000363
38. İlhan, Metin, “Kıbrıs Sorununun Türk–Amerikan İlişkilerine Yansıması (1958-1974).” Journal of Turkology 25, 2 (January 2016): 255-80,https://doi.org/10.18345/tm.53908.
39. Özkandaş Yaşar. “Tek Partili Dönemden Çok Partili Siyasal Yaşama: Nadir Nadi”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 18, 36 (2022): 843-872, https://ctad.hacettepe.edu.tr/18_36/10.pdf
40. Payaslı, Volkan, “Tek Parti İktidarından Doğmuş Bir Denetim Organı: Müstakil Grup (1939–1946).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 14, 28 (Haziran 2014): 175-197, https://dergipark.org.tr/en/pub/cttad/issue/25625/270484
41. Pekin, Tevfik, “Sosyalizm ile Komünizmin İlişkisi.” Türk İdare Dergisi, 293–294 (Mart–Haziran 1965): 107-121.
42. Taylor, Charles, “Interpretation and the Sciences of Man.” The Review of Metaphysics 25, no 1 (1971): 3–51.
43. Tütüncü Uğurlubay, Gülsüm, “Cumhuriyet Halk Partisi’nde Köklü Değişim: Ortanın Solundan Demokratik Sola”. Toplumsal Tarih, 357 (Eylül 2023): 32–37.
44. Uyar, Hakkı, “Utangaç Modernleşmeden Köktenci Modernleşmeye: Osmanlı Modernleşmesi ile Kemalist Modernleşme Üzerine Bir Karşılaştırma Denemesi”. Türkiye Cumhuriyeti’nin 90 Yılına Armağan içinde, 171–184. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları, 2014.
45. Akdemir, Fatma Şen. “Çetin Altan: Hayatı ve Edebî Eserleri.” Doktora Tezi, Kocaeli Üniversitesi, 2022.
46. Büker, Cumali. “Çetin Altan’ın Roman ve Oyunlarında Aydın ve Küçük Burjuvazinin Sorunları.” Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi, 2016.
47. Engin, Emel. “Galatasaray Lisesi (1923–1950).” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2007.
48. Karaca, Sakine. “Edebiyat Sosyolojisi Bağlamında Çetin Altan Tiyatroları.” Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi, 2013.
49. Lee, Ha Woo. “The Korean Polity Under Syngman Rhee: An Analysis Of Its Culture, Structure, And Elite.” Doktora Tezi, American University, 1975.
50. Sevindik, Caner Selçuk. “1960’lı Yıllarda Sol Entelektüeller ve Siyaset: Yaşar
51. Kemal ve Çetin Altan.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi,2021.
52. Uğurel, Sema. “Çetin Altan’ın Edebi Kişiliği Üzerine Bir İnceleme.” Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi, 2019.
53. Ekinci, Tarık Ziya. “Tarık Ziya Ekinci Çetin Altan’ı anlattı: Solun Türkiye’de meşrulaşmasını sağlayan yazardır.” İMC TV haber, 22 Ekim 2015, erişim 12 Temmuz 2025, https://www.dailymotion.com/video/x3ankbd
54. Ergun, Serfiraz. “Bu Kadar Ünlü Bir Sınıftan Nasıl Çıkar.” röportaj, Habertürk, 28 Eylül 2007, https://m.haberturk.com/yasam/haber/37947-birsiniftan-bu-kadar-unlu-nasil-cikar
55. Yalçın, Soner. “Oradaydım belgeseli.” CNN Türk, 24 Ekim 2003, 24:14-25:10, erişim 12 Aralık 2024, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=D2Pzjp6Vqco&t=1803s
56. Yaraş, Oktay. “Ali Rana Tarhan.” erişim tarihi: 22 Nisan 2025, https://www.oktayaras.com/ali-rana-tarhan/tr/28741
57. Yılmaz, İhsan. “Çetin Altan, şerefsiz dediği Nazım Hikmet yüzünden dayak yedi.” Hürriyet, 13 Kasım 2002, erişim 11 Temmuz 2025).https://www.hurriyet.com.tr/gundem/cetin-altan-serefsiz-dedigi-n-zim-yuzundendayak- yedi-109197