Eğitim Tarihine Hatıralardan Bakmak: Bir Köy Enstitülü Öğrencinin Gözünden Hasanoğlan Köy Enstitüsünün Kuruluşu

Year 2025, Volume: 25 Issue: 51, 1299 - 1331, 30.12.2025

Tuğçe Çapar Dinçer

https://doi.org/10.18244/cttad.1784060

Abstract

Türkiye Cumhuriyeti; İkinci Dünya Savaşı’na fiilen katılmasa da savaştan her yönüyle etkilenmiş bir devlettir ve bu etkileri azaltmak için farklı konularda çeşitli çalışmalara devam etmiştir. Eğitim, bu çalışmaların başında gelmiştir. Köylünün bir an önce kalkınması ve köy çocuklarının eğitim görmesi için açılan köy enstitülerinin sayısı artırılmıştır. Bu enstitülerden birisi 1942 yılında Ankara’da açılması planlanan Hasanoğlan Köy Enstitüsüdür. Savaş nedeniyle boşaltılan Kepirtepe Köy Enstitüsünün
öğrencileri de Ankara’ya gelerek bu enstitünün kuruluşunda önemli rol oynamıştır. Bu öğrencilerden Halil İbrahim Tunalı o günleri günlük formatında yazmış olduğu ayrıntılı notlarda anlatmıştır. Hasanoğlan Köy Enstitüsünün kurulma ve inşa sürecini Tunalı’nın yazılarından hareketle aktarmayı hedefleyen bu çalışma, nitel bir araştırmadır. Bu çalışmada doküman analizi ve tarama yöntemiyle arşivlerde bulunan belgeler incelenmiş ve enstitünün inşaat süreci irdelenmiştir. Söz konusu yazılar, aşağıdan tarih yazımı çerçevesinde incelenerek araştırmanın metodolojik dayanağı oluşturulmuştur. Buradan hareketle Hasanoğlan Köy Enstitüsü kuruluşunda Kepirtepe Köy Enstitüsünün emeğinin çok daha fazla
olduğu ortaya çıkmıştır. Öğrencilere fazla iş yükünün verildiği ve teorik derslerin de inşaat faaliyetleri için zaman zaman ihmal edildiği anlaşılmıştır.

Keywords

Eğitim , Okul , Hasanoğlan Köy Enstitüsü , Köy , Ankara

Ethical Statement

Bu makalede etik dışı bir uygulama ya da yöntem yer almamaktadır.

Viewing Educational History Through Memories: The Founding of Hasanoğlan Village Institute Through the Eyes of a Student

Abstract

Although the Republic of Türkiye did not actually participate in the Second World War, a state affected by all aspects of the war. It kept on implementing various projects in different areas to alleviate these effects. Education was at the forefront of these efforts. Village institutes aimed at the rapid development of the villagers and the education of village children increased in number. One such institute is
Hasanoğlan Village Institute, planned to open in Ankara in 1942. The students of Kepirtepe Village Institute, which had been evacuated due to the war, came to Ankara and played a key role in the establishment of this Institute. Among these students, Halil Ibrahim Tunali documented those days in his diary. This study, which aims to present the establishment and construction process of Hasanoglan Village Institute based on Tunalı’s writings, is qualitative research. In this study, documents found in archives were examined using document analysis and the literature review method, and
the construction process of the institute was scrutinized. These writings, analyzed through “history from below”, form the study’s methodological basis. Based on this, it became evident that Kepirtepe Village Institute has played a significant role in the establishment of Hasanoğlan Village Institute. It was also found that students had been assigned an excessive workload, and as a result, the theoretical courses were at times neglected due to the ongoing construction activities.

Keywords

Education , School , Hasanoğlan Village Institute , Village , Ankara

References

• Hasanoğlan Köy Enstitüsü Tamamlayıcı Kurs Öğretim Programı Dağıtım Çizelgesi. 1952. Hasanoğlan Atatürk Fen Lisesi Arşivi, Ankara.
• Hasanoğlan Köy Enstitüsü Yer Saptama Raporu. 10 Nisan 1941. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği, No: D2.500-123.
• Hasanoğlan Köyü İhtiyar Heyeti İstimlak Raporu. 18 Temmuz 1940. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği, No: D2.48-19.
• Hasanoğlan Köy Enstitüsünün Avan Projelerine Ait Müsabaka Şartnamesi. [t.y.]. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği, No: KLS1.16.
• Hasanoğlan Köy Enstitüsü Talebe Alım Bölgesi. 1941–1942. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği, No: D5 600-5.
• Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü Öğrenci Sicil Defteri. [t.y.]. Hasanoğlan Atatürk Fen Lisesi Arşivi, Ankara.
• Köy Enstitüleri Binalarının Avan Projelerine Ait Müsabaka Şartnamesi. 1940. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği, No: KLS1. No 60.
• Akın, Galip, Tonguç’un Kır Çiçekleri. Ankara: Güldikeni Yayınları, 1999.
• Alabaş, Ramazan, Cumhuriyet ve Çocuk. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi, 2019.
• Altunya, Niyazi, Köy Enstitüsü Sistemine Topluca Bir Bakış. İstanbul: Köy Enstitülerini Araştırma ve Eğitimi Geliştirme Derneği, 2009.
• Altunya, Niyazi ve Kınacı Ali, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü. Ankara: Telgrafhane Yayınları, 2019.
• Arslan, Lütfi. “Türk Siyasetinde Köy Enstitüleri Tartışmaları.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2021.
• Asıl, Yusuf, Kepirtepe-Saray-Öğretmenlik Anıları. İstanbul: İnkılap Kitabevi,t.y.
• Ateş, Ahmet Emre. “1940-1946 Yılları Arasında Türkiye’de Köylü Eğitimi: Ulus Devlet İnşasında Köy Enstitülerinin Yeri.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
• Atmaca, Hüseyin, Bir Köy Çocuğunun Serüveni Köy Enstitüsünden Parlamento’ya. Ankara: Abis Yayıncılık, 2009.
• Berg Bruce L. ve Lune, Howard, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Çeviren Asım Arı, Konya: Eğitim Yayınevi, 2021.
• Binbaşıoğlu, Cavit, Çağdaş Eğitim ve Köy Enstitüleri Tarihsel Bir Çerçeve. İzmir: Dikili Belediyesi Kültür Yayınları, 1993.
• Bulut, Recep, Nisandaki Güneşler 50. Yılında Köy Enstitüleri 1940-1990. Ankara: San Matbaası, 1990.
• Çalışkan, Hasan Eren. “Türkiye’nin Toplumsal Hafızasını Köy Enstitüleri Fotoğrafları Üzerinden Okumak: Hasanoğlan Köy Enstitüsü ve Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü Örneği.” Yüksek Lisans Tezi,Başkent Üniversitesi, 2020.
• Dilaver, Hasan Hüseyin, Hasanoğlan’da Kuruluşundan Günümüze Öğretmen Yetiştiren Kurumlar (1941-2000). Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2006.
• Işın, Ekrem, ed., Düşünen Tohum Konuşan Toprak, Cumhuriyet’in Köy Enstitüleri 1940-1954, İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2012.
• Erbil, Mehmet, Eğitim Onurumuz Köy Enstitüleri ve Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü. Ankara: Hasanoğlan Mezunları Derneği Yayınları, 2016.
• Erbil, Mehmet, Köy Enstitüleri ve Yurtseverlik. Ankara: Payda Yayıncılık, t.y.
• Ergut, Ferdan, Tarihin Hakikatleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
• Gazalcı, Mustafa, Köy Enstitüleri Sistemi Mezunları Üzerine Bir Araştırma.Ankara: Bilgi Yayınevi, 2018.
• Gedikoğlu, Şevket, Evreleri, Getirdikleri ve Yankılarıyla Köy Enstitüleri.Ankara: İş Matbaacılık ve Ticaret, 1971.
• Gökdemir, Tülay. “Türk Eğitim Tarihi Açısından Hasanoğlan Köy Enstitüsü.” Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi, 2019.
• Güneri, Mustafa, Hasanoğlan Hatırası: Bir Köy Enstitülünün Kaleminden ve Objektifinden (1941-1951). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
• Hobsbawn, Eric John, Tarih Üzerine, Çeviren Osman Akınhay, İstanbul: Agora Kitaplığı, 2009.
• Iggers, George, Bilimsel Nesnellikten Postmodernizme Yirminci Yüzyılda Tarih Yazımı, çeviren Gül Çağalı Güven, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016.
• Karaömerlioğlu, Asım, Orada Bir Köy Uzakta Erken Cumhuriyet Döneminde Köycü Söylem. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 2011.
• Kaya, Yalçın, Bozkırdan Doğan Uygarlık Köy Enstitüleri “Antigone’den Mızraklı İlmihal’e”. İstanbul: Tiglat Matbaacılık, 2001.
• Kirby, Fay, Türkiye’de Köy Enstitüleri, Çeviren Niyazi Berkes, İstanbul:Tarihçi Kitabevi, 2019.
• Kocabaş, Kemal, Köy Enstitülerinden Günümüze Eğitim ve Arayışlar. İzmir:Teknofset Matbaacılık, 2020.
• Kocabaş, Kemal, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü 70 Yaşında. İzmir: Yeni Kuşak Köy Enstitüleri Yayınları, 2013.
• Koçak, Cemil, Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945). İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
• Mercanoğlu, Cansın. “Relationship Between Sense of Belonging And Social Production Of Space: Analysis of Hasanoğlan High Village Institute.” MA Thesis, Middle East Technical University, 2019.
• Özdalga, Elisabeth, Tarihsel Sosyoloji. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2020.
• Özkucur, Abdullah, Köy Enstitüleri Destanı. Ankara: Öğretmen Yayınları,1985.
• Rude, George, The Crowd in History A Study of Popular Disturbances in France and England 1730-1848. New York: John Wiley & Sons, Inc, 1964.
• Saral, Emre. “Türkiye Macaristan İlişkileri (1920-1945).” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2016.
• Şahbaz, Mesut, Kızılçullu’dan Hasanoğlan’a Bir Köy Enstitülünün Öğrencilik ve Meslek Anıları. Ankara: Öğretmen Dünyası Yayınları, 2016.
• Tekeli, İlhan ve İlkin, Selim. Dış Siyaseti ve Askeri Stratejileriyle İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi. Cilt 1, İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
• Thompson, Edward Palmer, İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu, çeviren Uygur Kocabaşoğlu, İstanbul: Birikim Yayınları, 2004.
• Tonguç, Engin, Bir Eğitim Devrimcisi İsmail Hakkı Tonguç Yaşamı, Öğretisi, Eylemi. İzmir: Yeni Kuşak Köy Enstitülüler Derneği Yayınları, 2009.
• Tonguç, Engin, Mektuplarla Köy Enstitüsü Yılları (1935-1946). İstanbul: Çağdaş Yayınları, 1976.
• Tonguç, İsmail Hakkı, Canlandırılacak Köy. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
• Tosh, John, Tarihin Peşinde, Çeviren Özden Arıkan, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
• Türkoğlu, Pakize, Tonguç ve Enstitüleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1997.
• Woolf, Daniel, Tarihin Küresel Tarihi, çeviren Mehmet Moralı, İstanbul: Alfa Tarih, 2014.
• Yazar Yok, Köy Enstitüleri I-II, Ankara: Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı Yayınları, 2003.
• Yıldırım, Ali ve Şimşek, Hasan, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Seçkin Yayınları, 2006.
• Akagündüz Ümüt ve Yinilmez Akagündüz, Seval, “Çok Yönlü Bir Fikir Adamının Geçmişe Bakışı: Sabahattin Eyuboğlu ve Tarih.” Folklor/ Edebiyat 17, 68 (2011): 187-206. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/255376 .
• Akagündüz, Ümüt, “II. Meşrutiyet Yıllarında Düşünce Dünyamızda Tarih ve Tarih Yazımı Üstüne Bir Değerlendirme.” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 11, 21 (Bahar 2015): 3-31. https://ctad.hacettepe.edu.tr/11_21/1.pdf
• Akagündüz, Ümüt, “II. Meşrutiyet Yıllarında Köylü Eğitimi Üzerine Düşünceler.” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 31 (Bahar: 2020): 49-78. https://ctad.hacettepe.edu.tr/16_31/3.pdf
• Dönmez, Rıza, “Hasanoğlan Köy Enstitüsünün Kısa Tarihçesi.” Köy Enstitüleri Dergisi 1, 1 (1945): 21-29.
• Eken, Esra ve Şahin Güçhan Neriman, “Construction Story of Hasanoğlan Village Institute, Ankara.” TÜBA-KED, 23 (2021): 223–247. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1712684 .
• Gül, Sallan Songül ve Alican, Ayşe ve Gümüşoğlu, Firdevs, “Cumhuriyet’in Aydınlanma Sembolleri: Kadınlar ve Köy Enstitüleri.” MSGSÜ Sosyal Bilimler, 10 (2014): 89-114. https://dergipark.org.tr/tr/pub/msgsusbd/ issue/46975/589513
• Kaynar, Hakan, “Mektuplarla Tarih: Cumhuriyet ve Aşk” Kebikeç, 40 (2015):157-186.
• Koçer, Hasan Ali, “Türkiye’de Köy Eğitim ve Öğretimi.” Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences 7, 1 (2019): 89-129.https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000414
• Quataert, Donald, “History from Below and the Writing of Ottoman History.”Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 34, 1(2014): 129-134. https://doi.org/10.1215/1089201X-2648614
• Sermin, Çakıcı ve Figen Kıvılcım Çorakbaş, “Hasanoğlan Köy Enstitüsü ve Yüksek Köy Enstitüsü Yerleşkesinin Tarihçesi ve Değerleri.” Mimarlık Dergisi 369, (Ocak-Şubat, 2013): 1-4. http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=383&RecID=3034
• Unat, Kadri, “İkinci Dünya Savaşı Öncesindeki Güvenlik Endişesi Temelli Türk Dış Politikası Bağlamında Celal Bayar’ın Belgrad ve Sofya Ziyaretleri (9 – 13 Mayıs 1938).” AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi 28, 9 (2021): 334-352.
• Yılmaz, Özgür, “An Overview of Africa’s Social History in The Context of “History From Below”: The Example of African Socialism.” Africania Dergisi 4, 2 (2024): 1-13. https://doi.org/10.58851/africania.1385892
• Tunalı, Halil İbrahim. “Tüm Köy Enstitülerinin Tanışması, Büyük İmecenin Doğuşu.” halilibrahimtunali.net, 27 Haziran 1941, erişim 15 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/45
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hasanoğlan Köy Enstitüsü Kuruluyor.” halilibrahimtunali.net, 7 Temmuz 1941, erişim 17 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/46
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hasanoğlan Köy Enstitüsü Kuruluyor.” halilibrahimtunali.net, 10 Temmuz 1941, erişim 17.01.2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/46
• Tunalı, Halil İbrahim. “Kitap Tutkusuyla Kurulan Arkadaşlıklar.” halilibrahimtunali.net, 21 Ağustos 1941, erişim 20 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/48
• Tunalı, Halil İbrahim. “Depreşen Kasket Olayı.” halilibrahimtunali.net, 6 Eylül 1941, erişim 23 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/49
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hoşgörüsüz Yönetim Öğrencileri Doğru Yoldan Saptırıyor.” halilibrahimtunali.net, 17 Eylül 1941, erişim 27 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/50
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hoşgörüsüz Yönetim Öğrencileri Doğru Yoldan Saptırıyor.” halilibrahimtunali.net, 21 Eylül 1941, erişim 27 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/50
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hoşgörüsüz Yönetim Öğrencileri Doğru Yoldan Saptırıyor.” halilibrahimtunali.net, 23 Eylül 1941, erişim 27 Ocak 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/50
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hamurbasan Düzlüğünde Yükselen Kiremitli Binalar.” halilibrahimtunali.net, 26 Eylül 1941, erişim 08 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/51
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hamurbasan Düzlüğünde Yükselen Kiremitli Binalar.” halilibrahimtunali.net, 28 Eylül 1941, erişim 08 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/51
• Tunalı, Halil İbrahim. “Hamurbasan Düzlüğünde Yükselen Kiremitli Binalar.” halilibrahimtunali.net, 4 Ekim 1941, erişim 08 Şubat 2024.http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/51
• Tunalı, Halil İbrahim. “Yoğun İşler Arasında Bile Süren Kitap Okuma Tutkusu.” halilibrahimtunali.net, 13 Ekim 1941, erişim 09 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/52
• Tunalı, Halil İbrahim. “Başkent Ankara’da Bir Cumhuriyet Bayramı Yaşama Sevinci.” halilibrahimtunali.net, 24 Ekim 1941, erişim 21 Şubat 2024.http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/53
• Tunalı, Halil İbrahim. Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 2 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 3 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 4 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 6 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 22 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ürkütücü Kış Söylemlerine Karşın Metin Olma Çabaları.” halilibrahimtunali.net, 30 Kasım 1941, erişim 25 Şubat 2024 http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/54
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ey Gaziler Yol Göründü! Kendi Yuvamız Saydığımız Kepirtepe’ye” (5. Göç).” halilibrahimtunali.net, 5 Aralık 1941, erişim 18 Mart 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/55
• Tunalı, Halil İbrahim. “Ey Gaziler Yol Göründü! Kendi Yuvamız Saydığımız Kepirtepe’ye (5. Göç).” halilibrahimtunali.net, 6 Aralık 1941, erişim 18 Mart 2024. http://www.halilibrahimtunali.net/index.php/55
• Gökçen Tunalı Alpkaya ile 1 Ağustos 2024 Tarihinde Yapılan Sözlü Görüşme