İklim Değişikliği ve İnsan Hakları Hukuku İlişkisi Üzerine: Amerikalılar Arası İnsan Hakları Mahkemesi'nin 32/25 Sayılı Danışma Görüşü
Abstract
Amerikalılar Arası İnsan Hakları Mahkemesi (mahkeme), Kolombiya ve Şili devletlerinin talebi üzerine 3 Temmuz 2025 tarihinde “İklim Acil Durumu ve İnsan Hakları” konulu danışma görüşünü yayımlamıştır. Anılan danışma görüşü ile Mahkeme, devletlerin, Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki (AmİHS) haklar çerçevesinde iklim acil durumuna yanıt verme yükümlülüklerini açıklığa kavuşturmuştur. Bu anlamda mahkemenin 32/25 sayılı danışma görüşü ve bu görüşte yer alan değerlendirmeler iklim değişikliğinin olumsuz etkileri ile insan hakları ilişkisi üzerine bu mahkeme tarafından verilen ilk danışma görüşü olması sebebiyle önemlidir.
Mahkeme tarafından kamuoyuna açıklanan bu danışma görüşleri, hukuki bağlayıcılığı bulunmasa bile devletlerin uluslararası insan hakları hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerinin açıklığa kavuşturulmasını sağlamaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihadıyla genişlettiği sözleşmesellik denetiminin, mahkemenin danışma görüşlerinde ifade ettiği görüşleri de kapsayacak şekilde genişletilmesi mümkündür. Böylece ulusal mahkemelerin, sözleşmesellik denetimi yaparken, mahkemenin danışma görüşünde yaptığı yorum veya tespitleri dikkate alması gerekmektedir. Ayrıca danışma görüşünde değerlendirilen hukuki meselelere dair belirtilen devlet yükümlülükleri, esasen konuyla ilişkili olarak mahkeme önüne gelecek uyuşmazlıklarda mahkemenin yapacağı yorumun temelini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, devletlerin, mahkeme önüne gelecek uyuşmazlığın tarafı olduklarında hak ihlaline sebebiyet vermemeleri adına anılan danışma görüşünde somutlaştırılmış yükümlülüklere riayet etmeleri gerekmektedir.
Çalışmamız, mahkemenin 32/25 sayılı danışma görüşünde ele aldığı hukuki meseleler hakkındaki mahkemenin değerlendirmelerini ve yorumunu açıklamaktadır. Yargısal diyalog çerçevesinde mahkemenin danışma görüşünün diğer bölgesel insan hakları mahkemelerini ve AmİHS tarafı olmayan devletlerin ulusal mahkemelerini etkileme potansiyelini taşıması sebebiyle içtihatlara yön verici niteliğe de sahip olduğunu ve sözleşmesellik denetimi kapsamında AmİHS’yi onaylamış devletlerin ulusal hukuk düzenlemelerinde ve mahkeme içtihatlarında anılan sözleşmenin hükümlerini mahkemenin yorumladığı şekliyle benimsemekle yükümlü olduklarını savunmaktadır.
Keywords
References
- ALÇIK ENGÜRÜLÜ M. (2023). AİHM’in Çevre İçtihadının İklim Değişikliği Davalarına Uygulanabilirliği. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 72(3), 1007-1054. (İklim Değişikliği Davaları).
- ALÇIK ENGÜRÜLÜ M. (2025). Çevresel Halk Katılımının Bir Aracı Olarak Yargı: Karşılaştırmalı Hukukta Yargısal ve Yarı Yargısal Katılım Modelleri ve Araçları. Yetkin Yayınları. (Çevresel Halk Katılımı).
- ALTIPARMAK K. (2023). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları ve İzlenmesi. On İki Levha Yayıncılık.
- ARÉVALO RAMÍREZ, W., ROUSSET SIRI, A. (2023). Compliance with Advisory Opinions in the Inter-American Human Rights System. American Journal of International Law, 117, 298–302.
- ASLAN V. (2016). Amerikalılar Arası İnsan Hakları Sistemi. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(2), 261-262.
- ATA DAĞISTANLI E. (2025). Çevresel Değerler ve Jus Cogens İlişkisi Üzerine Değerlendirme. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 27(2), 1065-1126.
- ATICI A. (2023). Amerikalılar Arası İnsan Hakları Mahkemesinin İşleyişi ve Yapısı. Adalet Yayınevi.
- AUZ, J. (2026). A Juridical Minka in Times of Climate Emergency: Civil Society’s Legal Collaboration for The Inter-American Court of Human Rights Advisory Opinion. Transnational Legal Theory, 17(1), 59–90.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Environmental Law, Climate Change Law, Constitutional Law, Domestic Human Rights Law, Public Law (Other), Access To Justice
Journal Section
Research Article
Authors
Early Pub Date
June 28, 2026
Publication Date
-
Submission Date
February 26, 2026
Acceptance Date
June 9, 2026
Published in Issue
Year 2026 Number: Advanced Online Publication