Research Article

The Change of Ijtihad in the Hanafi School (The Case of Imam Muhammad)

Volume: 29 Number: 2 December 15, 2025
TR EN AR

Hanefilerde İçtihadın Değişimi (İmam Muhammed Örneği)

Öz

Bu çalışma aynı konudaki içtihadın bir mezhep içindeki değişimini ifade eden içtihattan dönme olgusunu Hanefî mezhebi bağlamında ve İmam Muhammed (öl. 189/805) özelinde ele almaktadır. Araştırma, İmam Muhammed’in önceki görüşlerini gözden geçirerek yaptığı değişimleri inceleyip, bu revizyonların Hanefî ekolü içerisindeki metodolojik ve usûl temelli olgunluğu nasıl ortaya koyduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. İki kısımdan oluşan makalenin ilk bölümünde içtihattan dönme olgusu öncelikle bir kavram olarak ele alınmış, bu hususun usûlî bakımdan nasıl temellendirileceği üzerine yoğunlaşılmış ve nihayet içtihadın değişimine götüren etkenler üzerinde durulmuştur. Ayrıca çalışmanın bu bölümünde İmam Muhammed’in mezhep içindeki yeri ve öneminin yanı sıra mezhebin teşekkülündeki rolüne de temas edilmiştir. Yeri, önemi ve mezhebin teşekkülündeki rolü bakımından oldukça mühim ve incelemeyi hak eden başka imamlar da bulunmakla birlikte çalışmada özellikle İmam Muhammed’in tercih edilip meselenin onunla sınırlandırılmasının bazı ikna edici sebepleri bulunmaktadır. Fıkhî meziyetleri sebebiyle Ebû Hanîfe (öl. 150/767) sonrasında mezhebin otorite iki imamından biri olarak kabul edilmesi, Hanefîliğin tedvini ve dolayısıyla günümüze ulaşmasındaki kritik rolü ve nihayet kadılık görevinde bulunarak sadece bir hukuk teorisyeni değil aynı zamanda yürütücüsü de olması başlıca sebepler arasında zikredilebilir. Bu özelliklerden bir veya ikisi ile başka imamlar da tavsif edilebilirken aynı anda üçüne birden sahip olan tek kişinin İmam Muhammed olması bu mesele özelinde ona olan akademik ilgi ve merakımızı daha da artırmıştır. Makalenin daha ziyade tatbikî esas alan ikinci kısmında İmam Muhammed’in içtihadından dönüş yaptığı yerlerin tespiti yapılmaktadır. Bunun için Hanefî mezhebini temsil kabiliyeti yüksek olan eserler arasından Serahsî’nin (öl. 483/1090) el-Mebsût’u, Kâsânî’nin (öl. 587/1191) Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿi ve Merğînânî’nin (öl. 593/1197) el-Hidâye’si esas alınmıştır. İmam Muhammed’in içtihattan rücû ettiği yerlerin belirlenmesinde mümkün mertebe istikrâî yönteme riayet edilmeye çalışılmış, ulaşılan sonuçlar delilin değişmesi, vâkıanın farklılaşması, içtihadî perspektifin genişlemesi vb. zâviyelerden tahlil edilmiştir. Netice itibariyle içtihattan dönme olgusunun Hanefîlerde bir tutarsızlık veya kuralsızlık olarak nitelenemeyeceği kanaatine varılmıştır. Dahası ilgili tespit ve tahliller dikkatlice incelendiğinde içtihattan dönme şeklindeki değişimde istihsan, örf ve makâsıdü’ş-şerîa gibi usûlî enstrümanların her daim dikkate alındığı görülecek ve mezhebin zamana ve zemine göre nas-olgu dengesinin yeniden kurulma ihtiyacını karakteristik yapısını teşkil eden usûlî ilkelerinde herhangi bir değişikliğe gitmeyi gerektirmeden giderebilecek bir mürûnete sahip olduğuna şahit olunacaktır. Nas-olgu dengesinin yeniden kurulması ve üzerine düşünülmesine günümüzde daha fazla ihtiyaç olduğu açıktır. Haliyle gerek bu çalışma gerekse diğer mezhepler özelinde yapılacak benzeri çalışmaları gittikçe önem kazanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

References

  1. ابن الهمام، كمال الدين بن محمد. شرح فتح القدير شرح الهداية. بيروت: دار الفكر، 1970.
  2. ابن عابدين، محمد أمين بن عمر. رد المحتار على الدر المختار. بيروت: دار الفكر، ط.2، 1966.
  3. ابن فرحون، إبراهيم بن علي. تبصرة الحكام في أصول الأقضية ومناهج الحكام. مصر: مكتبة الكليات الأزهريات، 1986.
  4. ابن قيم الجوزية، محمد بن أبي بكر. إعلام الموقعين عن رب العالمين. تح. محمد إبراهيم. بيروت: دار الكتب العلمية، 1991.
  5. ابن مازه، محمود بن أحمد. المحيط البرهاني في الفقه النعماني. بيروت: دار الكتب العلمية، 2004.
  6. ابن منظور، محمد بن مكرم. لسان العرب. بيروت: دار صادر، 1414.
  7. ابن نجيم، زين الدين بن إبراهيم. البحر الرائق شرح كنز الدقائق. بيروت: دار الكتب العلمية، د.ت.
  8. أبو زهرة، محمد. أبو حنيفة-حياته وعصره، آراؤه الفقهية-. القاهرة، دار الفكر العربي، 1974.

Details

Primary Language

Arabic

Subjects

Islamic Law

Journal Section

Research Article

Publication Date

December 15, 2025

Submission Date

July 15, 2025

Acceptance Date

November 30, 2025

Published in Issue

Year 1970 Volume: 29 Number: 2

ISNAD
Qaddumi, Shadi. “تغيّر الاجتهاد عند الحنفية (الإمام محمد أنموذجًا)”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 29/2 (December 1, 2025): 170-188. https://doi.org/10.18505/cuid.1742639.