TAHTACI TÜRKMENLERİNDE NEFES: NOTASYON VE MÜZİKAL YAPI ARAŞTIRMASI

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 68 - 88, 31.12.2025

Ahmet Hakkı Turabi , Süleyman Tuna

https://doi.org/10.30627/cuilah.1757521

Öz

Bu çalışma, Tahtacı müzik kültürüne ilişkin nefes icralarının konu edildiği doktora çalışmasını referans almaktadır. Çalışmanın amacı, Tahtacı inancına mensup icracılarca seslendirilen nefes örneklerinin notaya alınarak kalıcılığına katkıda bulunmak ve Türk Din Mûsikîsi repertuarının zenginleşmesine yönelik altyapı oluşturmaktır. “Tahtacı sözlü/müzikal kültür ögelerinin önemli bir bölümünü teşkil eden nefeslerin notaya aktarılarak (transcription) repertuara kazandırılması, gerek Türk Din Mûsikîsi gerekse kültürel miras açısından ne anlam ifade ediyor?” sorusu çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Söz konusu eserler, kapalı bir toplum hayatını benimseyen Tahtacı aşiretlerin uzun yıllar korumaya çalıştıkları özgün kültürlerini yansıtması bakımından önemli sayılmaktadır. Araştırma öznesi materyal, kaynak/arşiv tarama yöntemiyle elde edilmiş; icradan nota yazısına çevrilerek nitel yöntemle içerik analizine tabi tutulmuştur. Notaya aktarma işleminde, Türk Din Mûsikîsinde yaygın kullanılan Arel-Ezgi-Uzdilek (AEU) notalama sistemi tercih edilmiştir. Araştırma, Tahtacı Türkmen icracılarca seslendirilen üç nefes örneği ile sınırlandırılmıştır. Bu eserlerin birincisi Hüseynî, ikincisi Nikrîz ve üçüncüsü Hûzî makamına benzer seyir özellikleri göstermektedir. Eserlerin modal/makamsal yapılarını ifade edebilmek için “yakın makam” tabiri kullanılmıştır. Her bir eserin güfte ve bestesine ilişkin bulgular tablolar halinde gösterilmiştir. Bu toplumların “Alevî” dinî kimlikleri yanında “Tahtacı” alt kimlikleriyle oluşturdukları geniş anlamda kültürel, dar anlamda müzikal birikimlerine dair ögelerin, diğer Anadolu Alevîlerinden bağımsız biçimde araştırılmasının bir gereklilik olduğu düşünülmektedir. Böylelikle iki Alevî kültür arasındaki benzerlik ve farklılıkların en azından mûsikî bağlamında daha net biçimde ortaya konulabileceği varsayılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tahtacı Türkmen Alevîleri , Nefes , Türk Din Mûsikîsi , Müzik kültürü , Müzikal yapı.

Nefes (Nafas) in Tahtaci Turkmens: Notation and Musical Structure Research

Öz

This study references a doctoral thesis focusing on the performances of nefes (nafas) in Tahtaci music culture. The study aims to contribute to the preservation of nefes examples performed by performers of the Tahtaci faith by transcribing them into musical notation and to create an infrastructure for enriching the Turkish Religious Music repertoire. The fundamental question of the study is: "What significance does the transcription and inclusion of nefes, which constitute an important part of Tahtaci oral/musical cultural elements, into the repertoire hold for both Turkish Religious Music and cultural heritage?" These works are considered necessary as they reflect the unique culture that the Tahtaci tribes, who have adopted a closed community life, have tried to preserve for many years. The research material was obtained through source/archive scanning methods and subjected to content analysis using qualitative methods after being transcribed from performance to musical notation. In the transcription process, the Arel-Ezgi-Uzdilek (AEU) notation system, which is widely used in Turkish Religious Music, was preferred. The research is limited to three nefes samples performed by Tahtaci Turkmen performers. The first of these works exhibits melodic progression characteristics similar to those of the Hüseini maqam, the second to those of the Nikriz maqam, and the third to those of the Huzi maqam. The term "approximate mode" is used to express the mod/maqam structures of the works. Findings related to the lyrics and composition of each work are presented in tables. It is thought necessary to research the cultural elements in a broad sense and musical accumulations in a narrow sense, created by these communities through their 'Tahtaci' sub-identity alongside their 'Alevi' religious identity, independently from other Anatolian Alevis. Thus, it is assumed that the similarities and differences between the two Alevi cultures can be more clearly revealed, at least in the context of music.

Anahtar Kelimeler

Tahtaci Turkmen Alevis , Nefes (Nafas) , Turkish Religious Music , Music culture , Musical structure

Kaynakça

• Akyürek, R. (2018). Ege Bölgesi Tahtacılarına Ait Müzikal Unsurlar. Social Sciences Recearch Journal, 7 (2) 315-321.
• Asan, V. (1997). Tahtacı Türkmen Ozanları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Aykurt H., Börekçi, A. (2020). Tahtacı Türkmenlerinde Semah: Müzikal Yapıya Dair Bir İnceleme. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 96, 491-512.
• Biçen, H. Y. (2005). İnanışları Ve Gelenekleriyle Tahtacılar. Tekağaç Yayıncılık.
• Çıblak, N. (2005). Mersin Tahtacıları Halk Bilimi Araştırmaları. Ürün Yayınları.
• Dijital Ses Arşivi Adresi: https://music.youtube.com/playlist? list=OLAK5uy_ntlaPB6zn1iN6OeP0OmAGTXQ3jTzybm7M (2021, 28 Kasım)
• Engin, İ. (1998). Tahtacılar Tahtacı Kimliği ve Demografisine Giriş. Ant Yayınları.
• Gökçen, A., Altop, Z., Çayır Bade N., (2020). Kaz Dağları’ndan Toroslara Tahtacı Türkmen Alevileri. Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Özkan İ.H. (1987). Türk Mûsikîsi Nazariyatı ve Usûlleri Kudüm Velveleleri. Ötüken Yayınları.
• Sümer, F. (2010). “Tahtacılar”, TDV. İslam Ansiklopedisi (s. 436-437), İstanbul.
• Tamay, S. (2009). Tahtacı Semahları ve Mengi (İnceleme ve Metinler) (Doktora tezi). Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yaltırık, H. (2003). Tasavvufî Halk Müziği. Ankara: TRT Müzik Dairesi Başkanlığı.
• Yaman, A. (2009). Alevîlik Ve Bektaşîlikte Temel Âyin ve Erkânlar. Ocak, A. Y. (Ed.), Geçmişten Günümüze Alevî-Bektaşî Kültürü. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Yörükân, Y. Z. (2015). Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar. Ötüken Yayınları.