Historical Development of the Sunan Genre: The Scope and Development of Thematic Coverage in the 3rd–5th Centuries AH

Abstract

The Sunan genre is traditionally defined as “ḥadīth compilations arranged according to fiqh chapters and focused on marfūʿ reports related to aḥkām (legal rulings).” This definition suggests a dual orientation: the narrations included are traced back to the Prophet (marfūʿ), and their content is legal mainly and jurisprudential. However, this conventional framing invites scrutiny: Did Sunan compilers consistently limit themselves to legal content, or did they also incorporate non-legal material—such as theological, ethical, or eschatological themes—within their works? This study revisits the boundaries of the genre to assess whether the prevailing definition adequately reflects the actual thematic range of Sunan literature as it evolved between the 2nd and 5th centuries AH. The research focuses on three key figures whose works represent milestones in the genre’s development: Abū Dāwūd al-Sijistānī (d. 275/889), al-Dāraquṭnī (d. 385/995), and al-Bayhaqī (d. 458/1066). These compilers operated in different socio-political and intellectual environments and held varying perspectives on the scope and function of Sunan literature. Through a comparative analysis of their works, this study explores how each author approached the inclusion or exclusion of non-aḥkām content and what this reveals about the shifting nature of hadith-based legal scholarship. Methodologically, the study surveys chapter headings and thematic sections that extend beyond strictly legal concerns—such as ʿaqīda (creed), faḍāʾil al-aʿmāl (virtues of deeds), zuhd (asceticism), fitan (tribulations), and ādāb (ethics and manners). The findings indicate that early compilers like Saʿīd b. Manṣūr included such materials alongside legal reports, reflecting a holistic view of religious life that intertwined ethics and law. In contrast, Abū Dāwūd emphasized legal purity, aiming to provide a focused juridical reference for scholars and judges. Al-Dāraquṭnī and al-Bayhaqī, writing in later centuries, adopted a more integrative approach, embedding theological, devotional, and ethical discussions within a legal framework. These differences are not arbitrary; instead, they correspond to broader transformations in Islamic legal theory and hadith methodology. In the 3rd century, fiqh was predominantly viewed as the derivation of rulings from textual sources. By the 5th century, however, fiqh had come to encompass not only legal norms but also spiritual and moral guidance. Accordingly, the inclusion of non-legal content in Sunan works reflects an expanded conception of what it meant to guide the Muslim community through prophetic tradition. The study argues that the Sunan genre is not a static or monolithic category but a historically dynamic corpus shaped by evolving scholarly goals, interpretive frameworks, and audience expectations. It functioned simultaneously as a legal reference, a pedagogical tool, and a moral guide. Recognizing this complexity enables a more nuanced understanding of the intellectual pluralism that characterized classical Islamic scholarship. In conclusion, the Sunan genre should be redefined to account for its thematic richness and historical fluidity. A more inclusive definition would better capture the genre’s role as a site of convergence between ḥadīth transmission, legal reasoning, theological reflection, and ethical instruction in the formative centuries of Islamic intellectual history.

Keywords

• Hadith
• Sunan
• Ahkam
• Sociocultural Context
• Thematic Boundaries

“Sünen” Türünün Tarihsel Seyri: Hicrî III-V. Asırlarda Tematik Kapsamın Sınırları ve Gelişimi

Öz

Klasik sünen tanımı, türün iki temel niteliğini ortaya koyar: Birincisi rivayetlerin sened yönüyle merfu olması, ikincisi ise bu hususta yazılmış eserlerin muhteva açısından ahkam odaklı olmaları. Ancak tarihsel süreçte sünen literatürünün bu sınırlarda kalıp kalmadığı, özellikle tematik çeşitlilik açısından tartışma konusu olmuştur. Bu çalışma, sünen literatüründe “ahkâm” merkezli olma iddiasının ne ölçüde geçerli olduğunu sorgulamakta; eserlerin fıkhî konularla mı sınırlı kaldığını, yoksa ahkâm dışı temaların da esere dahil edilip edilmediğini irdelemektedir. Bu bağlamda şu sorular yöneltilmektedir: Sünenlerdeki ahkâm dışı bölümler var mıdır? Şayet bu tür kısımlar varsa hangi temaları içermektedir? Bu bölümler müelliflerin bireysel tercihleriyle açıklanabilir mi? Mevcut tanım, türün tarihsel çeşitliliğini yansıtmakta yeterli midir, yoksa daha kapsayıcı bir tanıma mı ihtiyaç duyulmaktadır? Ebû Dâvûd, Dârekutnî ve Beyhakî’nin eserlerindeki ahkâm dışı başlıklar, müellifin ilmî yaklaşımı ve sosyo-kültürel bağlam ışığında değerlendirilerek türün tematik sınırlarının tarihsel değişimi ortaya konulmuştur. Sonuç olarak, sünenlerde ahkâm dışı bölümlerin varlığı müelliflerin fıkhî anlayışları, bireysel tercihleri ve dönemin sosyal gerçeklikleriyle ilişkilidir; “sünen” kavramı sabit bir formdan ziyade tarihsel ve bağlamsal olarak şekillenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Sünen
• Ahkâm
• Sosyokültürel Bağlam
• Tematik Sınırlar

References

1. Al-bakri, Hamza. “انتقادات الدارقطني الحديثية لأبي حنيفة في كتاب السنن”. İslam Araştırmaları Dergisi 32 (01 Temmuz 2014), 1-37.
2. Asar, Muhammet Ali. “Buhârî’ni̇n Hadi̇s Usûlü Konularina Dai̇r Görüşleri̇: El-Câmi̇‘u’s-Sahîh’i̇n ‘İli̇m’ Bölümü Çerçevesi̇nde Bi̇r Değerlendi̇rme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/2 (30 Eylül 2020), 1247-1281. https://doi.org/10.33415/daad.780449
3. Aydınlı, Abdullah. “es-Sünen”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/es-sunen--darekutni
4. Aydınlı, Abdullah. Hadis ıstılahları sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyât Fakültesi Vakfı, 2013.
5. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
6. Bogha, Asmaa Al. “الجانب الأخلاقي عند الإمام الدارمي في سننه”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 14/1 (30 Haziran 2023), 42-59. https://doi.org/10.51605/mesned.1265621
7. Cürcani, Ali b. Muhammed. et-Ta‘rîfât. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
8. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı: Çeşitleri - Özellikleri - Faydalanma Usulleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 13. baskı., 2014.

9. Çetinkaya, Mehmet - Kubat, Mehmet. “Hadis Edebiyatında Mezheplere Yaklaşım Farklılıkları”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 14/2 (31 Aralık 2021), 1112-1163. https://doi.org/10.18403/emakalat.1037130
10. Dârekutnî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed el-Bağdadî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd - Hasan Abdulmün’im Şelbî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
11. Dinçoğlu, Mehmet. Dârekutni ve Sünen Adlı Eseri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
12. Dinçoğlu, Mehmet. Ebu Davud’un Sünen’i (Kaynakları ve Tasnif Metodu). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
13. Doğan, Halil İbrahim. “Beyhakî’nin Hayatı, Eserleri ve es-Sünenü’l-kebîr’in Mukaddimesi el-Medhal ilâ ‘il-mi’s- sünen’i”. ULUM 4/2 (31 Aralık 2021), 285-317. https://doi.org/10.54659/ulum.1026493
14. Doğan, Halil İbrahim. Hadis İlmi Açısından Beyhakî’nin (öl. 458/1066) es-Sünenü’l-Kebîr’i. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
15. Doğan, Halil İbrahim. “Hicrî IV. ve V. Asırdaki Halku’l-Kur’ân Tartışmalarının Beyhakî’nin (ö. 458/1066) Eserlerine Yansıması”. Diyanet İlmi Dergi 59/2 (19 Haziran 2023), 479-520. https://doi.org/10.61304/did.1180233
16. Ebû Dâvûd, Süleyman b Eş’as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistanî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd. Beyrut: Dâru’l- Risâleti’l-Âlemiyye, 1430.
17. Genç, Nurdan - Özüdoğru, Bekir. “İsnad Ağı, Otorite Alanı ve Rivayetleri Bağlamında Katâde b. Diâme (öl. 117/735)”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2023), 79-110.
18. Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: OTTO, 2014.
19. Hattâbî, Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-. Meâlimü’s-Sünen. Halep: el- Matba’atü’l-ilmiyye, 1932.
20. İbn Ebû Arûbe, Saîd b. el-Menâsik. thk. Amir Hasan Sabri. Beyrut: Daru’l-Beşairi’l-İslamiyye, 1421.
21. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd. 5 Cilt. b.y.: Daru’l- Risâleti’l-Âlemiyye, 1430.
22. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk en-Nedîm. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1997.
23. Kesgin, Salih. Ahkâm Hadisleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
24. Kettânî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ca‘fer el-. er-Risaletü’l-müstatrefe li-beyani Meşhur Kütübi’s-sünneti’l- müşerrefe. thk. Muhammed el-Muntasır b. Muhammed ez-Zemzemî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, 2000.
25. Önler, Sami. “Sünen Edebiyatı ve Mehkül ed Dımeşki’nin Sünen’i”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/27 (2013), 227-247.
26. Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
27. Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
28. Özüdoğru, Bekir. “Bir Olay İki Rivayet: Rasûlullâh (s.a.v.) ile Meymûne’nin (r.a.) İhramlı(sız) Evlenmesi Özelinde İlk Dönem Hadis Rivayeti ve Mezheplere Yansıması”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 1348-1372.
29. Pilgir, Eren. “Ebû Dâvûd’un Sünen’inde Yer Alan Kitâbü’l-Ḥurûf ve’l-Ḳırâʾât Üzerine Kıraat İlmi Açısından Bir Değerlendirme: ʿAvnu’l-Maʿbûd Örneği”. Tokat İlmiyat Dergisi 9/2 (30 Aralık 2021), 511-535. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.997105
30. Uysal, Şule Yüksel. “İlim Bölümleri Üzerinden Dârimî ve Buhârî’nin İlim Anlayışını Okumak”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (30 Haziran 2023), 25-48. https://doi.org/10.17120/omuifd.1240539
31. Yılmaz, Fatih Mehmet. “Ebû Dâvûd’un Sünnet Bölümü Özelinde Ehl-i Hadis ve Diyobend Ekollerinin İtikat Anlayışları - Azîmâbâdî ve Sehârenfûrî Örneği. Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi 6 (2021), 119-164.